INF.02

Protokoły sieciowe

Każdy protokół = funkcja + port. Na egzaminie musisz znać jedno i drugie z pamięci.

Protokół	Port(y)	Typ	Co robi (po ludzku)	Warstwa OSI	Kategoria
DHCP	6768	UDP	Automatycznie rozdaje adresy IP, maski i bramy w sieci. Port 67 = serwer, Port 68 = klient. Bez niego musisz ręcznie wpisywać IP na każdym urządzeniu.	W7 Aplikacji	Sieć
DNS	53	TCP/UDP	Książka telefoniczna Internetu. Zamienia `google.pl` → adres IP. UDP dla zwykłych zapytań, TCP dla transferu stref DNS.	W7 Aplikacji	Sieć
TCP	—	TCP	Protokół połączeniowy — potwierdza dostarczenie każdego pakietu. Wolniejszy, ale niezawodny. Używa 3-way handshake (SYN→SYN-ACK→ACK).	W4 Transportu	Transport
UDP	—	UDP	Bezpołączeniowy — strzela pakietami bez czekania na potwierdzenie. Szybki, ale może tracić paczki. Idealny do streamingu i gier online.	W4 Transportu	Transport
ICMP	brak portów	—	Protokół diagnostyczny. Informuje o błędach w sieci (np. host niedostępny, TTL przekroczony). Na nim bazuje komenda `ping` i `tracert`.	W3 Sieciowa	Diagnostyka
ARP	brak portów	—	Tłumacz: zamienia adres IP → fizyczny adres MAC karty sieciowej. Działa tylko w sieci lokalnej (LAN).	W2 Łącza danych	Sieć
RARP	brak portów	—	Odwrotność ARP: zamienia adres MAC → adres IP. Używany przez stacje robocze bez dysku do uzyskania adresu IP podczas startu.	W2 Łącza danych	Sieć
NAT	brak portów	—	Tłumaczenie adresów. Pozwala wielu urządzeniom w domu wychodzić na świat za pomocą jednego publicznego IP. Router zastępuje prywatne adresy swoim publicznym.	W3 Sieciowa	Sieć
HTTP	80	TCP	Stary, niezaszyfrowany kurier stron WWW. Dane lecą gołym tekstem — widzi to każdy po drodze.	W7 Aplikacji	WWW
HTTPS	443	TCP	Bezpieczny, szyfrowany (SSL/TLS) brat HTTP. Obowiązkowy tam, gdzie masz hasła i płatności.	W7 Aplikacji	WWW
FTP	2021	TCP	Przesyłanie plików na serwer i z serwera. Brak szyfrowania — hasła idą jawnym tekstem! Port 21 = sterowanie, Port 20 = dane (tryb aktywny).	W7 Aplikacji	Pliki
SFTP	22	TCP	FTP zamknięty w szyfrowanym tunelu SSH. Bezpieczny transfer plików. Uwaga: to NIE jest FTP z SSL — to zupełnie inny protokół oparty na SSH.	W7 Aplikacji	Pliki
TFTP	69	UDP	Prościutki, lekki transfer plików — zero logowania, zero haseł. Używany do wgrywania firmware na routery i startu dysków sieciowych (PXE Boot).	W7 Aplikacji	Pliki
SSH	22	TCP	Bezpieczne, szyfrowane zdalne sterowanie komputerem/serwerem przez tekstową konsolę. Zastępuje Telneta. Obsługuje klucze publiczne zamiast haseł.	W7 Aplikacji	Zarządzanie
Telnet	23	TCP	Stary, niebezpieczny dziadek SSH. Zdalne sterowanie BEZ szyfrowania. Na egzaminie zawsze zastępuj go SSH!	W7 Aplikacji	⚠ Niebezpieczny
SMTP	25587	TCP	Listonosz sieciowy — służy wyłącznie do WYSYŁANIA poczty e-mail. Port 25 = serwer-serwer, Port 587 = klient-serwer (STARTTLS).	W7 Aplikacji	Poczta
SMTPS	465	TCP	Bezpieczna, szyfrowana wersja SMTP do wysyłania poczty (SSL/TLS od razu przy połączeniu).	W7 Aplikacji	Poczta
POP3	110	TCP	Pobiera maile z serwera na Twój dysk i kasuje je z serwera. Jak odbierzesz na telefonie — nie zobaczysz ich na PC.	W7 Aplikacji	Poczta
IMAP	143	TCP	Nowoczesna synchronizacja poczty. Maile zostają na serwerze — masz do nich dostęp z każdego urządzenia. Synchronizuje foldery i stan przeczytania.	W7 Aplikacji	Zalecany
NTP	123	UDP	Pilnuje, żeby każdy komputer w sieci miał idealnie ten sam czas co do milisekundy. Kluczowy dla certyfikatów SSL, Kerberos i logów systemowych.	W7 Aplikacji	Sieć
SNMP	161	UDP	Zarządzanie i monitorowanie urządzeń sieciowych (routery, switche). Zbiera info o ich obciążeniu, statusie portów i błędach.	W7 Aplikacji	Zarządzanie
LDAP	389	TCP/UDP	Obsługa usług katalogowych (np. Active Directory w Windows Server). Trzyma bazę użytkowników i haseł firmy. LDAPS (szyfrowany) = port 636.	W7 Aplikacji	Katalogi
SMB	445	TCP	Udostępnianie plików i drukarek w sieciach Windows (Server Message Block). Nowoczesna wersja działa bezpośrednio przez TCP.	W7 Aplikacji	Pliki
CIFS / NetBIOS	137138139	TCP/UDP	Starsza wersja SMB oparta na protokole NetBIOS. Port 137/138 UDP to NetBIOS Name Service, port 139 TCP to NetBIOS Session Service.	W7 Aplikacji	Pliki
NFS	2049	TCP/UDP	Udostępnianie plików i zasobów w sieciach Linux/Unix. Serwer NFS udostępnia katalogi, klienci montują je w swoim systemie plików.	W7 Aplikacji	Pliki Linux
RIP	520	UDP	Routing Information Protocol — prosty protokół routingu. Wybiera trasę na podstawie liczby skoków (max 15 hopów). Stary, słaby, używany w małych sieciach.	W3 Sieciowa	Routing
OSPF	brak portów	IP Proto 89	Open Shortest Path First — zaawansowany protokół routingu oparty na stanie łącza. Oblicza najkrótszą trasę algorytmem Dijkstry. Używany w dużych sieciach firmowych.	W3 Sieciowa	Routing
BGP	179	TCP	Border Gateway Protocol — protokół routingu używany przez operatorów internetowych. Kontroluje przepływ ruchu między AS (systemami autonomicznymi). Szkielet Internetu.	W3 Sieciowa	Routing Internet
SSL / TLS	brak portów	Warstwa sesji	Protokoły kryptograficzne do szyfrowania transmisji. TLS to nowsza, bezpieczna wersja SSL. Używane przez HTTPS, SMTPS, IMAPS i inne. SSL 3.0 jest dziś uznany za przestarzały i niebezpieczny.	W6 Prezentacji	Bezpieczeństwo
IPsec	brak portów	IP Proto 50/51	Szyfrowanie i uwierzytelnianie pakietów na poziomie warstwy sieciowej (IP). Podstawa sieci VPN typu site-to-site. Tryb: Transport (szyfruje ładunek) lub Tunnel (szyfruje cały pakiet).	W3 Sieciowa	VPN
WPA2 / WPA3	brak portów	Warstwa łącza	Standardy szyfrowania sieci bezprzewodowych Wi-Fi. WPA2 używa AES (CCMP). WPA3 to najnowszy standard — odporny na ataki słownikowe offline dzięki SAE (Simultaneous Authentication of Equals).	W2 Łącza danych	Wi-Fi
RTP	dynamiczne	UDP	Real-time Transport Protocol — przenosi strumienie audio/wideo w czasie rzeczywistym (VoIP, wideokonferencje, streaming).	W7 Aplikacji	Media/VoIP
RTSP	554	TCP/UDP	Real-Time Streaming Protocol — steruje strumieniami mediów (pauza, play, stop). Działa jak pilot TV dla strumieniowania wideo (np. kamery IP).	W7 Aplikacji	Streaming
SIP	5060	TCP/UDP	Session Initiation Protocol — zestawia, modyfikuje i kończy sesje VoIP (rozmowy internetowe). Używany przez centrale IP-PBX i telefony VoIP.	W7 Aplikacji	VoIP
PPP / PPPoE	brak portów	Warstwa łącza	PPP = direct link między dwoma węzłami. PPPoE = PPP over Ethernet — używany przez dostawców DSL i kabla do uwierzytelniania klientów. Logowanie do Internetu odbywa się właśnie przez PPPoE.	W2 Łącza danych	Sieć
MQTT	1883	TCP	Message Queuing Telemetry Transport — lekki protokół do wymiany danych w urządzeniach IoT. Model publish/subscribe. Szyfrowany MQTT używa portu 8883.	W7 Aplikacji	IoT
Modbus	502	TCP/UDP	Protokół komunikacyjny w automatyce przemysłowej (PLC, czujniki, sterowniki). Modbus RTU = przez RS-485, Modbus TCP = przez sieć Ethernet.	W7 Aplikacji	Przemysł
IP / IPv4	brak portów	Warstwa sieciowa	Internet Protocol v4 — adresy 32-bitowe (np. 192.168.1.1), 4 miliardy adresów. Odpowiada za globalne adresowanie i trasowanie pakietów w Internecie.	W3 Sieciowa	Sieć
IPv6	brak portów	Warstwa sieciowa	Następca IPv4 z adresami 128-bitowymi (np. 2001:db8::1). 340 undecylionów adresów — praktycznie nieograniczone zasoby. Brak NAT — każde urządzenie dostaje globalny adres.	W3 Sieciowa	Sieć

⚡ Tip egzaminacyjny: Najczęściej pytają o: DNS (53), HTTP (80), HTTPS (443), FTP (20/21), SSH (22), Telnet (23), SMTP (25/587), POP3 (110), IMAP (143), DHCP (67/68), NTP (123), SNMP (161), SMB (445), LDAP (389), SIP (5060). Zacznij od tych!

Topologie sieci

Jak fizycznie podłączone są komputery w sieci. Każda topologia ma swoje wady i zalety.

Magistrala (Bus)

Wszystkie komputery podpięte do jednego głównego kabla koncentrycznego. Kabel musi być na obu końcach zakończony terminatorem (rezystor 50 Ω), żeby sygnał się nie odbijał. Dane docierają do wszystkich — tylko adresat je odbiera.

✓ Tania w budowie ✗ Pęknięcie kabla = całkowita awaria sieci ✗ Trudna diagnostyka ✗ Nieużywana dziś

Gwiazda (Star)

Najpopularniejsza topologia. Każdy komputer podpięty osobnym kablem (skrętką) do centralnego urządzenia (Switch lub Router). Sercem sieci jest switch — jak padnie, leży cała sieć. Jak padnie jeden kabel, nie działa tylko jedno urządzenie.

✓ Prosta diagnostyka ✓ Awaria jednego urządzenia = reszta działa ✓ Łatwa rozbudowa ✗ Awaria switcha = cała sieć pada ✗ Potrzeba centralnego urządzenia

Rozszerzona gwiazda (Extended Star)

Rozwinięcie topologii gwiazdy — do centralnego switcha (rdzeniowego) podpięte są kolejne switche dystrybucyjne, do których podłączone są stacje robocze. Tworzy hierarchię: warstwa rdzeniowa → dystrybucyjna → dostępowa. Stosowana w sieciach kampusowych i budynkowych.

✓ Skalowalność — łatwa rozbudowa ✓ Awaria jednego switcha dostępowego nie wpływa na pozostałe ✓ Przejrzysta hierarchia zarządzania ✗ Awaria switcha rdzeniowego blokuje całą sieć ✗ Wyższy koszt — wiele urządzeń aktywnych

Pierścień (Ring)

Komputery połączone w zamknięty okrąg. Dane lecą w jednym kierunku od komputera do komputera, jak pociąg po torach. Stosowany m.in. w technologii Token Ring (IEEE 802.5) i FDDI.

✓ Przewidywalny ruch w sieci ✓ Brak kolizji (Token Ring) ✗ Awaria jednego węzła = cały pierścień pada ✗ Trudna rozbudowa

Siatka (Mesh)

Każdy z każdym (Full Mesh) lub częściowo (Partial Mesh). Jak jedna linia padnie, dane lecą inną drogą. Stosowana w strukturach krytycznych i w szkielecie Internetu. Liczba połączeń Full Mesh: n(n-1)/2.

✓ Maksymalna odporność na awarie ✓ Redundancja połączeń ✗ Bardzo droga i skomplikowana ✗ Ogromna ilość kabli

Drzewiasta (Tree)

Połączenie wielu topologii gwiazdy w hierarchiczną strukturę. Switche "sektorialne" podpięte do głównego switcha "rdzeniowego". Stosowana w dużych sieciach budynkowych i kampusowych.

✓ Łatwa rozbudowa o kolejne gałęzie ✓ Hierarchiczne zarządzanie ✗ Awaria wyższego węzła blokuje całą gałąź

Klasy adresów IPv4

Adresy IPv4 podzielone są na klasy zależnie od zakresu. Musisz umieć odróżnić klasę po pierwszym oktecie.

Klasa	Zakres adresów	Maska domyślna	CIDR	Zastosowanie
Klasa A	`1.0.0.0` – `126.255.255.255`	`255.0.0.0`	`/8`	Ogromne sieci (np. ISP, wielkie korporacje). 16 mln hostów w sieci.
Loopback	`127.0.0.0` – `127.255.255.255`	—	—	Pętla zwrotna — testowanie własnej karty. `127.0.0.1` = `localhost`.
Klasa B	`128.0.0.0` – `191.255.255.255`	`255.255.0.0`	`/16`	Średnie sieci (uczelnie, większe firmy). Ok. 65 tys. hostów.
Klasa C	`192.0.0.0` – `223.255.255.255`	`255.255.255.0`	`/24`	Najpopularniejsza. Małe sieci domowe i biurowe. Max 254 hosty.
Klasa D	`224.0.0.0` – `239.255.255.255`	brak	—	Multicast — streaming TV, konferencje. Nie dla zwykłych hostów.
Klasa E	`240.0.0.0` – `255.255.255.255`	brak	—	Eksperymentalna, zarezerwowana. Nie używana publicznie.

Adresy prywatne (NAT-owane, nie routowane w Internecie)

Klasa	Zakres prywatny	CIDR	Ile hostów
Klasa A	`10.0.0.0` – `10.255.255.255`	`/8`	ok. 16,7 mln
Klasa B	`172.16.0.0` – `172.31.255.255`	`/12`	ok. 1 mln
Klasa C	`192.168.0.0` – `192.168.255.255`	`/16`	65 534

APIPA (169.254.0.0/16): Kiedy komputer nie dostanie adresu IP z serwera DHCP, Windows sam sobie przydziela adres z tego zakresu. Jak widzisz IP zaczynające się od 169.254.x.x — masz problem z DHCP!

Adresowanie IP — maski i podsieci

Absolutne kompendium dla egzaminu. Maska podsieci, adresy sieci, broadcast, brama domyślna i tabela CIDR /0–/32.

Jak działa maska podsieci?

Maska mówi komputerowi, która część adresu IP to identyfikator sieci (Net ID), a która to adres konkretnego urządzenia (Host ID). Składa się z ciągłych jedynek (część sieciowa), a potem ciągłych zer (część hosta) w zapisie binarnym.

Przykład: 192.168.1.50 z maską 255.255.255.0 (czyli /24):

Adres IP: 11000000.10101000.00000001.00110010
Maska: 11111111.11111111.11111111.00000000
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Net ID: 192.168.1
Host ID: 50

Kluczowe pojęcia

🔵 Adres sieci (Network ID)

Pierwszy adres w podsieci — część hosta ma same zera w binarce. Służy do identyfikacji całej podsieci przez routery.

Nie wolno przypisać komputerowi!

🔴 Adres rozgłoszeniowy (Broadcast)

Ostatni adres w podsieci — część hosta ma same jedynki w binarce. Pakiet wysłany na ten adres trafia do WSZYSTKICH urządzeń w tej podsieci.

Nie wolno przypisać komputerowi!

🟢 Adresy dla hostów

Wszystkie adresy między adresem sieci a broadcastem. To tutaj wpisujesz adresy komputerom, drukarkom i innym urządzeniom.

🟡 Brama domyślna (Default Gateway)

Adres routera w Twojej sieci lokalnej. Jeśli komputer chce wysłać pakiet poza sieć lokalną (np. do Internetu), wysyła go do bramy domyślnej. Zwykle pierwszy lub ostatni użytkowy adres w podsieci.

Matematyka podsieci — wzory egzaminacyjne

Wzory:
• Liczba wszystkich adresów w podsieci o masce /n: 2⁽³²⁻ⁿ⁾
• Liczba adresów użytkowych (dla komputerów): 2⁽³²⁻ⁿ⁾ − 2 (odejmujemy adres sieci i broadcast)

Przykład — maska /26:
32 − 26 = 6 bitów na hosty → 2⁶ = 64 adresy → 64 − 2 = 62 hosty

Kompletna tabela masek /0 – /32

CIDR	Maska dziesiętna	Wszystkich adresów	Hostów (użytkowych)
`/0`	`0.0.0.0`	4 294 967 296	4 294 967 294
`/1`	`128.0.0.0`	2 147 483 648	2 147 483 646
`/2`	`192.0.0.0`	1 073 741 824	1 073 741 822
`/4`	`240.0.0.0`	268 435 456	268 435 454
`/8`	`255.0.0.0`	16 777 216	16 777 214
`/12`	`255.240.0.0`	1 048 576	1 048 574
`/16`	`255.255.0.0`	65 536	65 534
`/20`	`255.255.240.0`	4 096	4 094
`/22`	`255.255.252.0`	1 024	1 022
`/23`	`255.255.254.0`	512	510
`/24`	`255.255.255.0`	256	254
`/25`	`255.255.255.128`	128	126
`/26`	`255.255.255.192`	64	62
`/27`	`255.255.255.224`	32	30
`/28`	`255.255.255.240`	16	14
`/29`	`255.255.255.248`	8	6
`/30`	`255.255.255.252`	4	2
`/31`	`255.255.255.254`	2	0 (point-to-point)
`/32`	`255.255.255.255`	1	0 (host route)

Przykład egzaminacyjny: Sieć 192.168.10.0/27:
Maska: 255.255.255.224 | Adres sieci: 192.168.10.0 | Broadcast: 192.168.10.31 | Hosty: 192.168.10.1 – 192.168.10.30 | Liczba hostów: 30

Polecenia Windows (CMD)

Narzędzia diagnostyczne, sieciowe i systemowe dostępne z poziomu wiersza poleceń Windows.

ipconfig

Pokazuje konfigurację IP (adres, maska, brama). Warianty: ipconfig /all (MAC i serwery DNS), ipconfig /release (zrzuca IP z DHCP), ipconfig /renew (pobiera nowe IP), ipconfig /flushdns (czyści pamięć podręczną DNS).

ping

Sprawdza czy jest łączność z danym adresem IP/domeną i jak szybka (używa protokołu ICMP). Domyślnie wysyła 4 pakiety.

tracert

Pokazuje całą drogę (wszystkie routery/hopki), przez które leci pakiet do celu.

arp -a

Wyświetla tabelę zmapowanych adresów IP na fizyczne adresy MAC zapamiętane przez system (tablica ARP).

nslookup

Sprawdza, jakie IP ma dana domena na serwerze DNS (i odwrotnie).

netstat

Pokazuje wszystkie aktywne połączenia sieciowe i otwarte porty. Użyj wariantu netstat -ano do pokazania portów i PID procesu.

pathping

Łączy możliwości ping i tracert. Bada trasę i pokazuje straty pakietów na poszczególnych routerach.

getmac

Wyświetla adresy fizyczne (MAC) wszystkich kart sieciowych w komputerze.

systeminfo

Wypluwa szczegółowe informacje o systemie operacyjnym, dacie instalacji, BIOS-ie i podzespołach.

net user

Zarządzanie kontami użytkowników. Warianty: net user jkowalski XSW@3edc /add /comment:"Jan Kowalski" (tworzenie z hasłem i opisem), net user jkowalski /active:no (blokowanie konta).

net localgroup

Zarządzanie lokalnymi grupami. Warianty: net localgroup pracownicy /add (tworzenie grupy), net localgroup pracownicy jkowalski /add (dodawanie do grupy).

diskpart

Narzędzie do zarządzania dyskami z konsoli. Pozwala na partycjonowanie (create partition primary), formatowanie (format fs=ntfs quick) oraz aktywowanie partycji (active).

route print

Wyświetla aktualną tabelę routingu systemu Windows (informacje o bramach i trasach pakietów).

gpupdate /force

Wymusza natychmiastowe odświeżenie i zastosowanie lokalnych lub domenowych Zasad Grupy (GPO).

netsh

Zaawansowana konfiguracja sieci z konsoli. Np. ustawianie statycznego IP: netsh interface ip set address "Ethernet" static 192.168.1.100 255.255.255.0.

sc

Zarządzanie usługami. Np. sc start [nazwa] lub sc config [nazwa] start= auto (automatyczny start usługi, ważna spacja po start=).

chkdsk

Sprawdza błędy systemu plików (chkdsk C: /f) oraz lokalizuje uszkodzone sektory (chkdsk C: /r).

sfc /scannow

System File Checker — skanuje i integralnie naprawia uszkodzone pliki systemowe Windows.

cipher /w:C:\folder

Bezpieczne usuwanie danych z dysku (nadpisuje wolne miejsce zerami) oraz zarządzanie szyfrowaniem EFS.

bootrec

Naprawa sektora rozruchowego i MBR. Warianty: bootrec /fixmbr, bootrec /fixboot, bootrec /rebuildbcd.

Polecenia Linux (Terminal)

Odpowiedniki windowsowych narzędzi i podstawowe komendy terminala Linux.

ifconfig / ip a

Wyświetla adresy i konfigurację kart sieciowych. ip a to nowsza i zalecana wersja.

ping

Działa bez przerwy (przerywasz skrótem Ctrl+C). Aby wysłać określoną liczbę pakietów, użyj: ping -c 4 [adres].

traceroute / ip route

traceroute bada trasę pakietu przez routery. ip route wyświetla tablicę routingu (w tym bramę domyślną).

useradd / groupadd

Zarządzanie kontami: useradd -m -c "Jan Kowalski" jkowalski (tworzy użytkownika z folderem domowym -m i opisem -c), groupadd pracownicy (tworzy grupę).

usermod / passwd

passwd jkowalski zmienia hasło. usermod -aG pracownicy jkowalski bezpiecznie dopisuje użytkownika do grupy dodatkowej.

chmod

Zmiana uprawnień. Np. chmod 750 plik (7=pełne właściciela, 5=odczyt/wykonanie grupy, 0=brak praw reszty).

chown

Zmiana właściciela i grupy pliku/katalogu: chown uzytkownik:grupa nazwa_pliku.

man / whatis

man ls wyświetla pełny podręcznik komendy, whatis ls daje krótki, jednozdaniowy opis.

ls / pwd / cd

ls -la (zawartość ze szczegółami i ukrytymi), pwd (ścieżka bieżąca), cd .. (wyżej w strukturze).

cat / less / tail

cat (cały plik), less (tryb stronicowania), tail -f (śledzenie logów w czasie rzeczywistym).

apt / apt-get

Menedżer pakietów (Debian/Ubuntu). sudo apt update aktualizuje listy, sudo apt install [nazwa] instaluje program.

sudo

Wykonanie polecenia z najwyższymi uprawnieniami administratora (root) — SuperUser Do.

mkdir / rm

mkdir -p (tworzy całą ścieżkę katalogów), rm -rf (wymusza rekurencyjne usunięcie bez pytania — brak kosza!).

cp / mv

cp -r (kopiuje katalogi rekurencyjnie), mv (przenosi pliki lub zmienia ich nazwę).

grep

Wyszukuje podaną frazę w plikach lub wynikach innych poleceń, np. cat /etc/passwd | grep jkowalski.

fdisk / parted

Narzędzia konsolowe do partycjonowania dysków. Komenda fdisk -l wyświetla podłączone dyski i ich partycje.

ps / top

Monitorowanie procesów. ps aux daje pełną statyczną listę, top uruchamia dynamiczny menedżer zadań.

kill / killall

kill -9 PID (bezwzględne zabicie procesu o danym PID), killall apache2 (zamyka wszystkie procesy o tej nazwie).

df / du

df -h (wolne/zajęte miejsce na partycjach w formie GB/MB), du -sh (sprawdza wagę konkretnego folderu).

uname -a

Wyświetla szczegółowe informacje o jądrze systemu (kernelu), architekturze i nazwie hosta.

iptables / ufw

Narzędzia zapory sieciowej. Np. ufw enable włącza firewall, ufw allow 22 otwiera port SSH.

fsck

Sprawdza i naprawia błędy systemu plików.
⚠ KRYTYCZNE: fsck MOŻNA uruchamiać WYŁĄCZNIE na odmontowanym systemie plików! Uruchamianie na zamontowanym systemie może go trwale uszkodzić. Uruchamiaj z LiveCD lub trybu odzyskiwania.

chage

Zarządzanie wygasaniem haseł użytkowników w Linuksie. Pozwala ustawiać, kiedy hasło musi zostać zmienione, kiedy konto wygasa i ile dni przed wygaśnięciem użytkownik dostaje ostrzeżenie.
chage -l jkowalski — podgląd ustawień wygasania konta użytkownika
chage -M 90 jkowalski — hasło musi być zmienione co max 90 dni (-M = Maximum)
chage -m 7 jkowalski — minimalna liczba dni między zmianami hasła (-m = minimum, zapobiega natychmiastowej zmianie z powrotem)
chage -W 14 jkowalski — ostrzeżenie na 14 dni przed wygaśnięciem (-W = Warning)
chage -E 2025-12-31 jkowalski — konto wygasa w konkretnym dniu (-E = Expiry date)
chage -d 0 jkowalski — wymusza zmianę hasła przy następnym logowaniu (ustawia datę ostatniej zmiany na „wcześniej niż dziś")

Bramki logiczne

Podstawowe bloki budowy procesorów i pamięci. Na egzaminie musisz znać tabele prawdy i symbole graficzne.

NOT

Negacja. Odwraca stan wejścia. Jedno wejście, jedno wyjście. Kółko przy wyjściu = negacja.

A	Wyjście
0	1
1	0

AND

I logiczne. Wyjście 1 TYLKO gdy WSZYSTKIE wejścia to 1. Płaski lewy bok + zaokrąglony prawy.

A	B	Wyjście
0	0	0
0	1	0
1	0	0
1	1	1

OR

LUB logiczne. Wyjście 1 gdy CHOĆ JEDNO wejście to 1. Zaokrąglony kształt z wklęsłym lewym bokiem.

A	B	Wyjście
0	0	0
0	1	1
1	0	1
1	1	1

NAND

Odwrotność AND. Daje 0 tylko wtedy, gdy WSZYSTKIE wejścia to 1. AND + kółko negacji na wyjściu.

A	B	Wyjście
0	0	1
0	1	1
1	0	1
1	1	0

NOR

Odwrotność OR. Daje 1 tylko wtedy, gdy WSZYSTKIE wejścia to 0. OR + kółko negacji na wyjściu.

A	B	Wyjście
0	0	1
0	1	0
1	0	0
1	1	0

XOR

Ekskluzywne LUB. Daje 1 gdy wejścia są RÓŻNE. Daje 0 gdy są TAKIE SAME. Symbol OR z dodatkową wklęsłą linią.

A	B	Wyjście
0	0	0
0	1	1
1	0	1
1	1	0

Zapamiętaj XOR: "Różne wejścia → 1, Takie same wejścia → 0". Używany w obliczeniach parzystości, szyfrowaniu i RAID 5 (obliczanie parzystości).
NAND i NOR to bramki "uniwersalne" — z samych NAND lub samych NOR można zbudować każdą inną bramkę logiczną.

Skróty Windows (Win + R)

Polecenia do wpisania w okno "Uruchom" (skrót klawiszowy Windows + R). Szybki dostęp do narzędzi systemowych.

dxdiag

Narzędzie diagnostyczne DirectX. Sprawdzisz model procesora, ilość RAM, dokładny model karty graficznej i wersje sterowników.

tasklist

Lista wszystkich procesów uruchomionych w systemie wraz z ich numerami PID (Process ID).

taskkill /IM notepad.exe /F

Zabija proces po nazwie pliku wykonywalnego. Flaga /F = wymuś zamknięcie. Można też użyć /PID numer.

msconfig

Konfiguracja systemu. Ustawienia rozruchu, tryb bezpieczny, włączanie/wyłączanie usług i programów startowych.

compmgmt.msc

Zarządzanie komputerem — centrum dowodzenia: Podgląd zdarzeń, dyski, menedżer urządzeń, lokalni użytkownicy i grupy.

devmgmt.msc

Menedżer urządzeń. Sprawdzanie sterowników, włączanie i wyłączanie podzespołów sprzętowych.

diskmgmt.msc

Zarządzanie dyskami. Formatowanie, tworzenie i usuwanie partycji, zmiana liter napędów, konfiguracja programowego RAID.

regedit

Edytor rejestru systemowego Windows. Baza danych konfiguracji systemu i aplikacji. Edytuj ostrożnie!

services.msc

Lista wszystkich usług działających w tle. Możesz je uruchamiać, zatrzymywać i zmieniać typ uruchamiania (automatyczny/ręczny).

gpedit.msc

Edytor zasad grupy (Group Policy Editor). Zarządzanie polityką bezpieczeństwa i konfiguracji systemu. Dostępny w wersjach Pro/Enterprise.

eventvwr.msc

Podgląd zdarzeń (Event Viewer). Logi systemowe, błędy aplikacji, zdarzenia bezpieczeństwa. Pierwsze miejsce do szukania przyczyny awarii.

perfmon.msc

Monitor wydajności systemu. Wykresy w czasie rzeczywistym zużycia CPU, RAM, dysku i sieci.

mmc

Microsoft Management Console — kontener do tworzenia własnych paneli administracyjnych z "przystawkami" (snap-ins).

control

Otwiera klasyczny Panel sterowania Windows.

cmd / powershell

Otwiera wiersz poleceń lub PowerShell. cmd /k ipconfig — otwórz CMD i od razu wykonaj ipconfig.

Złącza i porty — kompletny podział

Od najczęściej spotykanych na co dzień po specjalistyczne. Porty USB, sieciowe, wideo, magistrale i złącza zasilania.

🔌 USB — Universal Serial Bus

Złącze	Piny / Kształt	Zastosowanie
USB Type-C	Symetryczne owalne (24 pin)	Nowoczesny standard: dane (USB 3.x/4), obraz (DisplayPort Alt Mode), szybkie ładowanie (Power Delivery do 240 W). Można wpiąć w dowolną stronę. Standard przyszłości
USB Type-A	Prostokąt — 4 lub 9 pin	Klasyczne złącze po stronie hosta (PC). USB 3.x ma niebieskie wnętrze. Najczęściej spotykane złącze na komputerze/laptopie.
USB Type-B	Kwadrat ze ściętymi rogami — 4 pin	Drukarki, skanery — strona urządzenia peryferyjnego.
USB Micro-B	5-pin micro (trapezoid)	Starsze smartfony Android, power banki, kamery sportowe.
USB Mini-B	5-pin mini	Starsze aparaty cyfrowe, stare odtwarzacze MP3.

💾 Złącza dysków — SATA / eSATA

Zdjęcie	Złącze	Piny / Typ	Zastosowanie
	SATA	7-pin (dane) + 15-pin (zasilanie)	Wewnętrzne dyski HDD i SSD w komputerach. Cienki kabel, do 6 Gb/s (SATA III).
	eSATA	7-pin zewnętrzny (ekranowany)	Zewnętrzne dyski twarde przez port w tylnej ścianie obudowy PC. Wzmocnione złącze odporne na wielokrotne podłączanie.

⌨ Porty wejścia/wyjścia — PS/2, IrDA

Zdjęcie	Złącze	Piny / Typ	Zastosowanie
	PS/2	6-pin okrągłe (mini-DIN)	🟢 Zielone = mysz, 🟣 Fioletowe = klawiatura. Nie obsługuje hot-plug! Podłączanie przy włączonym komputerze może uszkodzić płytę główną.
	IrDA	Dioda podczerwieni	Dawna bezprzewodowa komunikacja w podczerwieni (stare laptopy, drukarki, telefony). Zastąpiona przez Bluetooth.

🌐 Porty sieciowe i telekomunikacyjne

Zdjęcie	Złącze	Piny	Zastosowanie
	Ethernet / RJ-45	8P8C — 8 pinów	Sieć komputerowa LAN/Internet. Szerokie złącze z 8 stykami. Cat5e/6/6a.
	RJ-11	6P4C — 4 lub 6 pinów	Klasyczny port telefoniczny i modemowy. Węższy od RJ-45 — nie wejdzie do RJ-45!

🖥 Porty wideo i multimedia

Złącze	Typ sygnału	Charakterystyka
HDMI	Cyfrowy	Obraz + dźwięk jednocześnie. HDMI 2.1 = do 4K@120Hz, 8K. Rozmiary: Standard, Mini (typ C), Micro (typ D).
DisplayPort	Cyfrowy	Wyższa przepustowość niż HDMI, obsługuje daisy-chain monitorów. DP 2.1 = 77,4 Gb/s. Mini DP = mniejsza wersja.
DVI-I Dual Link	Cyfrowy + Analogowy	Pełna wersja DVI — oba sygnały, dwa linki = do 2560×1600 @60Hz.
DVI-I Single Link	Cyfrowy + Analogowy	Jeden link — do 1920×1200 @60Hz. Najczęstsza wersja na starszych kartach graficznych.
DVI-D Dual Link	Cyfrowy	Tylko sygnał cyfrowy, dwa linki. Brak długiego pina analogowego po bokach.
DVI-D Single Link	Cyfrowy	Tylko sygnał cyfrowy, jeden link — do 1920×1200 @60Hz.
DVI-A	Analogowy	Tylko sygnał analogowy — kompatybilny z VGA przez prosty adapter. Rzadko spotykany.
VGA (D-Sub / DB-15)	Analogowy	15 pinów w 3 rzędach, kolor niebieski. Tylko obraz, bez dźwięku. Wciąż spotykany w projektorach i starszych monitorach.

🚀 Magistrale PCIe i rozszerzenia wewnętrzne

Magistrala	Przepustowość	Zastosowanie
PCIe x1	do 2 GB/s (Gen 4)	Karty sieciowe, dźwiękowe, kontrolery USB/SATA
PCIe x4	do 8 GB/s (Gen 4)	Dyski NVMe M.2, szybkie SSD
PCIe x8	do 16 GB/s (Gen 4)	Karty graficzne pro, kontrolery RAID
PCIe x16	do 32 GB/s (Gen 4)	Karty graficzne — główne gniazdo GPU na płycie głównej
NVMe (M.2)	do 7+ GB/s (Gen 4)	Ultra szybkie SSD bezpośrednio na płycie głównej
SAS	do 22,5 Gb/s	Dyski serwerowe — Serial Attached SCSI
Fibre Channel	do 128 Gb/s	Sieci pamięci masowych (SAN) w centrach danych
InfiniBand	do 600 Gb/s	Superkomputery, klastry HPC

⚖ Porównanie: architektura równoległa vs szeregowa

Cecha	Równoległa (Parallel)	Szeregowa (Serial)
Transmisja danych	Wiele bitów jednocześnie (8, 16, 32...)	1 bit na raz
Liczba przewodów	Dużo (szerokie kable taśmowe)	Mało (cienkie kable)
Długość kabla	Krótka (max kilka metrów)	Długa (dziesiątki metrów lub więcej)
Zakłócenia	Duże (efekt "skew")	Minimalne
Przykłady historyczne	IDE/PATA, PCI, LPT, SCSI (stary)	USB, SATA, PCIe, HDMI, Thunderbolt

Systemy liczbowe

Binarny, oktalny, dziesiętny, heksadecymalny — przeliczanie ręczne krok po kroku.

🖥 Binarny (2)

Cyfry: 0, 1

Język komputerów. Procesor przetwarza wyłącznie zera i jedynki. 1 bit = 1 cyfra binarna. 8 bitów = 1 bajt.

🔢 Oktalny (8)

Cyfry: 0–7

Stosowany w Unixie do zapisywania uprawnień plików (np. chmod 777). Łatwo przechodzić z binarnego (grupy po 3 bity).

🔟 Dziesiętny (10)

Cyfry: 0–9

Nasz codzienny system liczenia. Nikt do niego nie musi się przyzwyczajać.

📦 Heksadecymalny (16)

Cyfry: 0–9, A–F

A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15. Używany w adresach MAC, kolorach HTML, adresach IPv6. Łatwo z binarnego (grupy po 4 bity = tetrada).

Jak przeliczać ręcznie?

DEC → BIN: Dzielenie przez 2

Dziel liczbę przez 2, zapisuj reszty od dołu do góry:

13 ÷ 2 = 6 reszta 1
6 ÷ 2 = 3 reszta 0
3 ÷ 2 = 1 reszta 1
1 ÷ 2 = 0 reszta 1
↑ czytamy od dołu: 1101

13(DEC) = 1101(BIN)

BIN → DEC: Potęgi dwójki

Mnóż kolejne cyfry przez potęgi 2 od prawej:

1 1 0 1
↓ ↓ ↓ ↓
1×2³ + 1×2² + 0×2¹ + 1×2⁰
= 8 + 4 + 0 + 1 = 13

1101(BIN) = 13(DEC)

BIN → HEX: Grupy po 4 bity

Każde 4 bity (tetrada) = 1 znak HEX:

1010 1111(BIN)
↓ ↓
A F
= AF(HEX)

Zapamiętaj tabelę do 15 → HEX z głowy.

HEX → BIN: Odwrotność

Każdy znak HEX rozkładaj na 4 bity:

C5(HEX)
C = 12 = 1100
5 = 5 = 0101
= 11000101(BIN)

🔄 Przelicznik systemów liczbowych

Wpisz liczbę w dowolnym polu — reszta wyliczy się automatycznie.

DEC — Dziesiętny (10)

BIN — Binarny (2)

OCT — Oktalny (8)

HEX — Heksadecymalny (16)

💡 Wpisz dowolną liczbę aby zobaczyć wynik w pozostałych systemach.

Tabela szybkiego przeliczania HEX ↔ BIN ↔ DEC

DEC	BIN (4-bit)	HEX	DEC	BIN (4-bit)	HEX
0	`0000`	`0`	8	`1000`	`8`
1	`0001`	`1`	9	`1001`	`9`
2	`0010`	`2`	10	`1010`	`A`
3	`0011`	`3`	11	`1011`	`B`
4	`0100`	`4`	12	`1100`	`C`
5	`0101`	`5`	13	`1101`	`D`
6	`0110`	`6`	14	`1110`	`E`
7	`0111`	`7`	15	`1111`	`F`

Zapamiętaj dla maski /24 = 255: 255 = 11111111 = FF(hex). Maska /24 = 255.255.255.0 = FF.FF.FF.00 w hexie.

Drukarki i plotery

Typy urządzeń drukujących — zasada działania, wady, zalety i typowe zastosowania egzaminacyjne.

🖨 Drukarki

Atramentowa (Inkjet)

Dysza (głowica) rozpyla mikroskopijne krople tuszu z kartridży na papier. Technologie: termiczna (HP, Canon — tusz gotuje się i "wybucha" jako kropla) lub piezoelektryczna (Epson — kryształ piezo wypycha kroplę).

✓ Tania drukarka ✓ Świetne kolory i zdjęcia ✓ Cicha praca ✗ Tusz zasycha przy rzadkim użyciu ✗ Droga eksploatacja (kartridże) ✗ Wolna przy dużych nakładach
💡 Dom, zdjęcia, małe biura

Laserowa

Laser naświetla bęben fotoczuły (OPC) → ładuje wybrane miejsca elektrostatycznie → nanosi się toner (proszek) → papier przejeżdża przez grzałkę utrwalającą (fuser, ok. 200°C) i toner trwale wtapia się w papier.

✓ Szybka (20–60 str/min) ✓ Niski koszt strony ✓ Toner nie zasycha ✓ Wydruk odporny na wodę ✗ Drogie urządzenie ✗ Wydziela ozon i pył tonera
💡 Biura, duże nakłady

Igłowa (Matrycowa / Dot Matrix)

Głowica z 9 lub 24 igłami uderza mechanicznie w taśmę barwiącą (jak maszyna do pisania), odbijając punkciki na papierze. Głośna i niska jakość, ale JEDYNA drukarka z unikalną cechą.

✓ JEDYNA drukuje przez kalkę! ✓ Druk wielokopiowy (faktury, listy przewozowe) ✓ Ekstremalnie tania eksploatacja ✓ Druk na papierze ciągłym (składanka) ✗ Głośna jak traktor ✗ Niska jakość i prędkość wydruku
💡 Magazyny, faktury, banki, poczta

Termiczna

Głowica grzejna nagrzewa specjalny papier termiczny w odpowiednich miejscach — papier czernieje/zmienia kolor pod wpływem ciepła. Zero tuszu, zero tonera, zero taśmy.

✓ Cicha i szybka ✓ Zero materiałów eksploatacyjnych ✓ Kompaktowa budowa ✗ Wydruk blaknie od słońca, ciepła i tarcia ✗ Tylko specjalny papier termiczny
💡 Paragony, kasy fiskalne, etykiety, bilety

Termosublimacyjna

Barwnik (CYMK) z taśmy foliowej pod wpływem precyzyjnej temperatury sublimuje (przechodzi ze stanu stałego bezpośrednio w gaz) i przenika w głąb papieru fotograficznego, tworząc płynne gradienty kolorów.

✓ Najwyższa jakość zdjęć (ciągłe tony) ✓ Odporność na ścieranie i wilgoć ✗ Droga eksploatacja (taśma + papier razem) ✗ Tylko druk fotograficzny
💡 Laboratoria fotograficzne, kiosk z odbitkami

Drukarka 3D

Nakłada kolejne warstwy materiału budując obiekt od dołu do góry. Technologie: FDM (filament PLA/ABS topiony i nanoszony warstwami), SLA/MSLA (żywica UV utwardzana laserem lub matrycą LED).

✓ Tworzy fizyczne obiekty 3D ✓ Prototypowanie bez form wtryskowych ✗ Wolna (godziny na wydruk) ✗ Wymaga post-processingu
💡 Prototypy, modele, gadżety, medycyna

📐 Plotery — podział i zastosowania

Typ plotera	Zasada działania	Zastosowanie
Pisakowy	Rysuje prawdziwym pisakiem/piórem sterowanym serwomechanizmami XY	Rysunki techniczne CAD, mapy — dziś historyczny, zastąpiony atramentowym
Atramentowy	Jak wielka drukarka atramentowa — szerokość od A1 do 5 m	Plakaty, banery, wielkoformatowe wydruki, wysoka jakość kolorów
Laserowy	Druk tonerem na dużym formacie	Szybki masowy druk dokumentacji technicznej i architektonicznej
Solwentowy	Tusze na bazie organicznych rozpuszczalników (solwentów)	Reklamy zewnętrzne, banery, billboardy — odporne na UV, deszcz i mróz
UV	Tusze utwardzane promieniowaniem UV LED w czasie druku	Druk na twardych nieelastycznych podłożach: szkło, drewno, metal, plastik, ceramika
Tnący (Cutting Plotter)	Nóż (nie głowica drukująca!) wycina kształty z folii lub papieru	Naklejki reklamowe, folie na auta, napisy na koszulki, szablony
Frezujący (CNC)	Obrabia materiał obracającym się frezem wg programu G-code	Drewno, plastik, aluminium — meble, modele, tablice, mechanika precyzyjna
Grawerujący (Laser)	Wiązka lasera CO₂ lub diodowego wypala/nacina powierzchnię	Grawerowanie biżuterii, tabliczek, naczyń, drewna. Też cięcie sklejki i akrylu.

Prędkości standardów

USB, Wi-Fi (IEEE 802.11), Ethernet (IEEE 802.3) — prędkości, zakresy i oznaczenia.

USB — Universal Serial Bus

Standard	Prędkość max	Oznaczenie	Kolor wnętrza
USB 1.0	1.5 Mb/s	Low Speed	—
USB 1.1	12 Mb/s	Full Speed	Białe/czarne
USB 2.0	480 Mb/s	Hi-Speed	Czarne/białe
USB 3.0 (3.2 Gen 1)	5 Gb/s	SuperSpeed USB	Niebieskie
USB 3.1 (3.2 Gen 2)	10 Gb/s	SuperSpeed USB 10Gbps	Czerwone/niebieskie
USB 3.2 Gen 2×2	20 Gb/s	SuperSpeed USB 20Gbps	—
USB4 Gen 2×2	20 Gb/s	USB4	USB-C
USB4 Gen 3×2	40 Gb/s	USB4 40Gbps	USB-C

IEEE 802.11 — Standardy Wi-Fi

Standard	Nazwa Wi-Fi	Pasmo	Prędkość max	Uwagi
802.11b	—	2,4 GHz	11 Mb/s	Pierwszy popularny standard Wi-Fi (1999)
802.11a	—	5 GHz	54 Mb/s	Mniej zakłóceń, krótszy zasięg niż 802.11b
802.11g	—	2,4 GHz	54 Mb/s	Kompatybilny wstecz z 802.11b
802.11n	Wi-Fi 4	2,4 i 5 GHz	do 600 Mb/s	Wprowadził technologię MIMO (kilka anten)
802.11ac	Wi-Fi 5	tylko 5 GHz	do 3,5 Gb/s	MU-MIMO, kilka urządzeń jednocześnie
802.11ax	Wi-Fi 6 / 6E	2,4 / 5 / 6 GHz	do 9,6 Gb/s	OFDMA, najlepsza wydajność w zatłoczonej sieci
802.11be	Wi-Fi 7	2,4 / 5 / 6 GHz	do 46 Gb/s	Multi-Link Operation (MLO)

IEEE 802.3 — Ethernet

Standard	Prędkość	Medium	Nazwa
802.3	10 Mb/s	Kabel koncentryczny / skrętka	Ethernet (10BASE-T)
802.3u	100 Mb/s	Skrętka Cat5 / światłowód	Fast Ethernet (100BASE-TX)
802.3ab	1 Gb/s	Skrętka Cat5e/6	Gigabit Ethernet (1000BASE-T)
802.3an	10 Gb/s	Skrętka Cat6a/7	10GBASE-T
802.3ba	40/100 Gb/s	Światłowód / miedź	40GbE / 100GbE

PoE — Power over Ethernet (zasilanie przez skrętkę)

Standard	Moc max	Zastosowanie
IEEE 802.3af — PoE	15,4 W	Kamery IP, telefony VoIP, access pointy
IEEE 802.3at — PoE+	30 W	Szybsze AP, PTZ kamery, małe NAS
IEEE 802.3bt — PoE++	60–100 W	Monitory, laptopy, ekrany digital signage

Urządzenia sieciowe i elementy elektroniczne

Router, switch, modem, hub — co robi każde i na której warstwie OSI. Plus elementy elektroniczne na płycie głównej.

🌐 Urządzenia sieciowe wg modelu OSI

Hub (Koncentrator)

Warstwa 1 OSI (fizyczna)

Pasywne urządzenie — wszystko co dostaje, rozsyła na WSZYSTKIE porty. Jedna wspólna domena kolizyjna. Dziś nieużywany — zastąpiony switchem.

Switch (Przełącznik)

Warstwa 2 OSI (łącza danych) | MAC

Zapamiętuje adresy MAC i kieruje ramki bezpośrednio do odbiorcy. Każdy port = osobna domena kolizyjna. Switch zarządzalny obsługuje VLAN.

Router

Warstwa 3 OSI (sieciowa) | IP

Łączy różne sieci. Decyduje o trasie pakietów na podstawie tablicy routingu. Rozdziela domeny rozgłoszeniowe. Dostaje publiczny IP od ISP.

Modem

Modulacja / Demodulacja

Zamienia cyfrowy sygnał komputera na analogowy do linii telefonicznej/kabla (i odwrotnie). Modulator + Demodulator = MODEM.

Bridge (Most)

Warstwa 2 OSI (łącza danych)

Łączy dwa segmenty sieci filtrując ruch na podstawie adresów MAC. Dziś zastąpiony switchem (który jest wieloportowym mostem).

Access Point (AP)

Warstwa 2 OSI

Punkt dostępowy Wi-Fi — łączy urządzenia bezprzewodowe z siecią przewodową. Nie routuje — działa jak switch ale przez radio.

Firewall

Warstwa 3-7 OSI

Kontroluje ruch sieciowy na podstawie reguł (ACL). Blokuje nieautoryzowane połączenia. Sprzętowy lub programowy (np. iptables, Windows Defender Firewall).

IDS / IPS

Warstwa 3-7 OSI

IDS = Intrusion Detection System — wykrywa ataki. IPS = Intrusion Prevention System — wykrywa I blokuje ataki w czasie rzeczywistym.

Repeater (Wzmacniacz)

Warstwa 1 OSI (fizyczna)

Odbiera słaby sygnał, wzmacnia i retransmituje. Rozszerza zasięg sieci bez zmiany danych. Używany przy długich odcinkach kabla.

⚡ Elementy elektroniczne na płycie głównej

🔀

Tranzystor

Elektroniczny zawór lub przełącznik. Może wzmacniać sygnał elektryczny albo działać jak sterowany cyfrowo włącznik (otwarty/zamknięty = 1/0). To fundament procesorów i pamięci — jeden chip ma miliardy tranzystorów.

⬛

Rezystor (Opornik)

Stawia opór prądowi elektrycznemu, ograniczając jego natężenie i ustalając odpowiednie napięcie w obwodzie. Chroni inne elementy przed spaleniem przez zbyt duży prąd. Mierzony w Ohmach (Ω).

🔋

Kondensator

Działa jak malutki, błyskawiczny akumulator — gromadzi ładunek elektryczny i oddaje go gdy jest potrzeba. Służy do filtrowania i wygładzania napięcia zasilania, chroniąc elektronikę przed nagłymi skokami prądu. Mierzony w Faradach (F).

🌀

Cewka (Induktor)

Cewka z drutu tworząca pole magnetyczne. W zasilaczach (VRM na płycie) filtruje napięcie dla procesora i tłumi szpilki prądowe. Mierzona w Henrach (H).

💡

Dioda

Przepuszcza prąd tylko w jednym kierunku — jak zawór jednokierunkowy. Diody LED świecą przy przepływie prądu. Diody Zenera regulują napięcie. Diody prostownicze zamieniają AC na DC.

Normy okablowania strukturalnego

Kluczowe normy EIA/TIA 568A i 568B, maksymalne długości odcinków, panele krosownicze oraz okablowanie pionowe i poziome.

EIA/TIA 568A i 568B — standardy zaciskania RJ-45

Norma ANSI/TIA/EIA-568 definiuje dwa układy kolorów dla wtyczki RJ-45 (8P8C). T568B jest dziś dominującym standardem w Europie i USA w instalacjach komercyjnych. T568A stosowany był głównie w instalacjach rządowych USA. Mieszanie standardów na obu końcach kabla poziomego tworzy automatycznie kabel crossover.

Pin	T568A — kolor	T568B — kolor	Funkcja (Gigabit)
1	Biało-zielony	Biało-pomarańczowy	TX+ (nadawanie +)
2	Zielony	Pomarańczowy	TX− (nadawanie −)
3	Biało-pomarańczowy	Biało-zielony	RX+ (odbiór +)
4	Niebieski	Niebieski	BI_D3+ (dwukierunkowy)
5	Biało-niebieski	Biało-niebieski	BI_D3−
6	Pomarańczowy	Zielony	RX− (odbiór −)
7	Biało-brązowy	Biało-brązowy	BI_D4+
8	Brązowy	Brązowy	BI_D4−

Szybki sposób zapamiętania T568B: piny 1,2 = pomarańcz (TX) — piny 3,6 = zielony (RX). T568A to to samo, ale pary pomarańczowa i zielona są zamienione miejscami.

Maksymalne długości odcinków — reguła 100 m

Odcinek	Maks. długość	Opis
Kabel stały (poziomy)	90 m	Kabel prowadzony w ścianie/suficie od gniazda do panelu patch. Nigdy nie może przekroczyć 90 m — to żelazna reguła normy.
Patch cord (łączna długość)	10 m	Suma patch cordów po obu stronach kanału: od PC do gniazda ściennego + od panelu patch do switcha. Łącznie max 10 m.
Kanał (Channel) — łącznie	100 m	Całkowita długość kanału = kabel stały (90 m) + patch cordy (max 10 m) = 100 m. Przekroczenie → straty sygnału, błędy transmisji.
Kabel szkieletowy (pionowy)	do 2000 m	Okablowanie między szafami (MDA, HDA, EDA). Dla skrętki miedziowej ograniczone do 100 m. Dla światłowodu wielomodowego do 2000 m, jednomodowego do 3000 m+.

⚠ Egzaminacyjna pułapka: 90 m to długość kabla stałego, a nie całego kanału. Cały kanał = 100 m. Na pytanie "jaka jest maksymalna długość segmentu okablowania strukturalnego?" — odpowiedź to 100 m.

Architektura okablowania — poziome i pionowe

🔀 Okablowanie poziome (Horizontal Cabling)

Od gniazda roboczego do szafy piętrowej (HDA/FD)

Łączy gniazda ścienne (Telekomunikacyjne Punkty Przyłączeniowe — TO) z panelem krosowniczym w szafie piętrowej. Prowadzone w przestrzeni sufitowej, podłogowej lub korytkach. Zawsze skrętka (Cat5e minimum, Cat6a zalecane) lub światłowód. Maks. 90 m kabla stałego. Topologia: gwiazda.

📶 Okablowanie pionowe (Backbone / Vertical)

Między szafami: MDA ↔ HDA ↔ EDA

Łączy główny punkt dystrybucji (MDA — Main Distribution Area) z szafami piętrowymi (HDA — Horizontal Distribution Area). Może być miedziane (skrętka) lub światłowodowe. Dla budynku wielopiętrowego: light fibres prowadzone pionowo w szachtach. Topologia: gwiazda hierarchiczna.

Punkty dystrybucji okablowania

Skrót	Pełna nazwa	Rola w instalacji
MDA	Main Distribution Area	Główna szafa budynku — tu są routery, serwery, główny switch core. Centrum sieci.
HDA	Horizontal Distribution Area	Szafa piętrowa — panel krosowniczy dla okablowania poziomego danego piętra.
EDA	Equipment Distribution Area	Miejsce końcowe — gniazdo w biurku lub szafa dla sprzętu końcowego.
TO	Telecommunications Outlet	Gniazdo ścienne RJ-45 — punkt przyłączenia komputera do sieci.
HC	Horizontal Cross-Connect	Stara nazwa punktu krosowania poziomego (termin z EIA/TIA-568-B).

Panele krosownicze (Patch Panel)

Panel krosowniczy to rząd gniazd RJ-45 (zwykle 24 lub 48 portów) montowany w szafie rack 19". Z przodu wchodzą patch cordy do switcha, z tyłu kable stałe ze ścian. Dzięki temu zmiana przypisania portu to wymiana jednego patch corda — bez ruszania kabli w ścianie.

Panel 110 (punch-down)

Kabel stały wpinany narzędziem punch-down

Żyły kabla "wbijane" są w bloczki IDC (Insulation Displacement Connector) narzędziem krosowniczym. Trwałe połączenie bez lutowania. Wymaga precyzyjnego ułożenia par zgodnie z T568A lub T568B. Powszechny w instalacjach strukturalnych biur i szkół.

Panel Keystone (modułowy)

Wymienne wkładki RJ-45 w ramce

Panele z wymiennymi gniazdami keystone — łatwa wymiana uszkodzonego portu. Każda wkładka zaciskana osobno narzędziem punch-down. Bardziej elastyczne niż 110, droższe. Stosowane w nowoczesnych instalacjach Cat6/6a.

Kluczowe normy do zapamiętania

ANSI/TIA/EIA-568

Amerykańska norma okablowania budynków komercyjnych

Definiuje standardy okablowania miedzianego i światłowodowego w budynkach komercyjnych. Stąd pochodzi podział na standardy zaciskania RJ-45: T568A i T568B. Norma opisuje też: architekturę gwiazdy, punkty dystrybucji (HC, BC, MC), maks. 90 m kabla poziomego + 10 m na patch cordy = 100 m łącznie.

PN-EN 50174

Europejska norma okablowania informatycznego

Reguluje specyfikację, instalację i administrację okablowania strukturalnego wewnątrz budynków. Trzy części: 50174-1 (specyfikacja i zapewnienie jakości), 50174-2 (planowanie i wykonanie wewnątrz budynków), 50174-3 (instalacja zewnętrzna).

Kluczowe wymagania: minimalne promienie gięcia kabli, maksymalne długości kanałów, separacja od kabli zasilających (min. 12,5 cm do kabli energetycznych), ekranowanie w strefach o wysokich zakłóceniach EM.

ISO/IEC 11801

Międzynarodowy standard okablowania strukturalnego

Globalny standard definiujący okablowanie dla sieci komputerowych, telefonii i systemów alarmowych. Definiuje klasy kabli (Class D/E/EA/F/FA) odpowiadające kategoriom (Cat5e/6/6A/7/7A). Opisuje parametry tłumienności, NEXT, FEXT i impedancji.

Techniki modulacji i transmisji

Technika	Pełna nazwa	Charakterystyka
MSK	Minimum Shift Keying	Modulacja fazowa z ciągłymi przejściami (brak skokowych zmian fazy). Używana w GSM i Bluetooth ze względu na wąskie pasmo i niskie zakłócenia.
QAM	Quadrature Amplitude Modulation	Modulacja amplitudowo-fazowa — łączy zmianę amplitudy i fazy jednocześnie, przenosząc wiele bitów na symbol. Np. 64-QAM = 6 bitów/symbol. Używana w kablówce i Wi-Fi (802.11ax używa 1024-QAM).
ISDN	Integrated Services Digital Network	Sieć cyfrowa zintegrowanych usług — przesyłanie danych, głosu i wideo przez linię telefoniczną cyfrowo. BRI = 2×64 kb/s + kanał D, PRI = 30×64 kb/s (Europa). Dziś zastąpione przez DSL i VoIP.
OFDM	Orthogonal Frequency Division Multiplexing	Podział sygnału na wiele nośnych podnośnych. Używany w Wi-Fi 4/5/6, LTE, 5G. Odporne na wielościeżkowe zaniki sygnału.
MIMO	Multiple Input Multiple Output	Wiele anten nadawczych i odbiorczych jednocześnie. Multipleksuje strumienie danych przestrzennie. MU-MIMO = obsługa wielu klientów jednocześnie (Wi-Fi 5/6).

Budowa karty sieciowej (NIC)

Network Interface Card — co jest w środku i za co odpowiada każdy element.

🧠

Kontroler MAC (Układ scalony)

Mózg karty. Odpowiada za logiczną komunikację, formowanie ramek danych i adresowanie fizyczne (adres MAC). Implementuje protokół CSMA/CD. Adres MAC = 48 bitów, pierwsze 24 bity = OUI producenta.

📡

Układ PHY (Transceiver warstwy fizycznej)

Odpowiada za kodowanie bitów i zamianę ich na impulsy elektryczne lub światło przesyłane kablem. Działa na styku elektroniki i kabla. Obsługuje auto-negocjację prędkości (10/100/1000 Mb/s).

🔌

Złącze RJ-45 (lub SFP)

Fizyczny port, do którego wkładasz kabel sieciowy (skrętkę). W kartach sieciowych światłowodowych zamiast RJ-45 jest moduł SFP (Small Form-factor Pluggable).

🔩

Interfejs magistrali (PCIe / PCI / USB)

Złącze łączące kartę sieciową z płytą główną komputera. Nowoczesne karty używają PCIe. Karty zewnętrzne mogą podłączać się przez USB.

💾

Pamięć ROM / BootROM

Przechowuje stały firmware karty. Może zawierać kod PXE (Preboot eXecution Environment), który pozwala uruchomić komputer przez sieć bez dysku twardego — komputer pobiera system z serwera TFTP.

💡

Diody LED (Link + Activity)

Link LED — świeci na stałe gdy jest fizyczne połączenie z innym urządzeniem.
Activity LED — miga gdy są przesyłane lub odbierane dane.

Kategorie kabli skrętki

Miedziany kabel sieciowy — kategorie, prędkości, odległości i standardy zaciskania RJ-45 z realistyczną wizualizacją pinów.

Kategoria	Częstotliwość	Prędkość	Dystans	Zastosowanie
Cat 3	do 16 MHz	10 Mb/s	100 m	Stare sieci telefoniczne, Ethernet 10BASE-T
Cat 5	do 100 MHz	100 Mb/s	100 m	Przestarzały, Fast Ethernet
Cat 5e	do 100 MHz	1 Gb/s	100 m	Najpopularniejszy w starszych instalacjach
Cat 6	do 250 MHz	1 Gb/s / 10 Gb/s*	100 m / 55 m*	Nowe instalacje biurowe (*10 Gb/s tylko na 55 m)
Cat 6a	do 500 MHz	10 Gb/s	100 m	Pełne 10GbE na pełnym dystansie
Cat 7	do 600 MHz	10 Gb/s	100 m	Profesjonalne serwerownie, w pełni ekranowany (S/FTP)
Cat 7a	do 1000 MHz	40 Gb/s	50 m	Centra danych, krótkie połączenia
Cat 8	do 2000 MHz	25/40 Gb/s	30 m	Połączenia w obrębie szafy serwerowej (top-of-rack)

Oznaczenia ekranowania kabli

Oznaczenie	Opis	Kiedy używać
`U/UTP`	Całkowicie nieekranowana skrętka. Zwykły tani kabel.	Biura i domy — standardowe instalacje
`F/UTP`	Cały kabel owinięty folią aluminiową, pary bez ekranu.	Umiarkowane zakłócenia EM
`U/FTP`	Każda para owinięta folią, ale brak zewnętrznego ekranu.	Redukcja przesłuchów NEXT/FEXT
`S/FTP`	Każda para foliowana + cały kabel z oplotem metalowym. Najlepsza ochrona.	Serwerownie, przemysł, silne zakłócenia

Standardy zaciskania RJ-45 (złącze 8P8C)

Wtyczkę RJ-45 wkładasz pinami do góry, zatrzaskiem do dołu. Piny numerowane od lewej (pin 1) do prawej (pin 8).

T568B — NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANY

Standard w instalacjach komercyjnych i domowych

1

biało-pom.

2

pomarańcz.

3

biało-zielo.

4

niebieski

5

biało-nieb.

6

zielony

7

biało-brąz.

8

brązowy

Piny 1,2 = ■ pomarańczowe = TX (nadawanie)
Piny 3,6 = ■ zielone = RX (odbiór)

T568A — starszy standard

Instalacje rządowe USA, starsze sieci

1

biało-zielo.

2

zielony

3

biało-pom.

4

niebieski

5

biało-nieb.

6

pomarańcz.

7

biało-brąz.

8

brązowy

Piny 1,2 = ■ zielone = TX (nadawanie)
Piny 3,6 = ■ pomarańczowe = RX (odbiór)

Kabel prosty (Straight-through): Oba końce T568B–T568B (lub A–A). Łączy: komputer ↔ switch, switch ↔ router.
Kabel krosowany (Crossover): Jeden koniec T568A, drugi T568B. Łączył: komputer ↔ komputer, switch ↔ switch. Dziś niepotrzebny — nowoczesne urządzenia mają Auto MDI-X.

Systemy RAID

Redundant Array of Independent Disks — kliknij w poziom RAID żeby rozwinąć szczegóły.

RAID 0

Striping — Tylko prędkość

Min. 2 dyski | Pojemność: 100% sumy | Zero ochrony

▼

Dane dzielone na paski i zapisywane na dyskach jednocześnie (naprzemiennie). Prędkość odczytu/zapisu x liczba dysków. Jeden padnie = tracisz WSZYSTKO. Używany w stacjach roboczych do edycji wideo gdzie prędkość > bezpieczeństwo.

Min. dyski: 2 Pojemność: N × rozmiar dysku 0 odporności na awarie Wzór: Pojemność = n × d

RAID 1

Mirroring — Lustrzane odbicie

Min. 2 dyski | Pojemność: 50% sumy | Odporny na 1 awarię

▼

Każdy bit zapisywany jednocześnie na dwóch dyskach. Jak padnie jeden dysk, dane są na drugim. Tracisz 50% pojemności na kopię lustrzaną. Szybki odczyt (równoległy), standardowy zapis.

Min. dyski: 2 Pojemność: 1 × rozmiar dysku Odporny na 1 awarię Wzór: Pojemność = d (n=2)

RAID 5

Rozproszona parzystość — Złoty środek

Min. 3 dyski | Pojemność: N−1 | Odporny na 1 awarię

▼

Dane i sumy kontrolne (parzystość obliczana przez XOR) równomiernie rozłożone na wszystkich dyskach. Brak wąskiego gardła. Jak padnie jeden dysk, system działa dalej i odbudowuje dane po wymianie. Rebuild bywa długi i ryzykowny.

Min. dyski: 3 Pojemność: (N−1) × rozmiar dysku Odporny na 1 awarię Wzór: Pojemność = (n−1) × d

RAID 6

Podwójna parzystość — Ideał serwerów

Min. 4 dyski | Pojemność: N−2 | Odporny na 2 awarie

▼

Podwójna parzystość (dwa niezależne bloki parzystości: P i Q) rozproszona po wszystkich dyskach. Toleruje jednoczesną awarię nawet 2 dysków. Stosowany w dużych serwerowniach gdzie pojemność macierzy jest wielka i rebuild trwa dni.

Min. dyski: 4 Pojemność: (N−2) × rozmiar dysku Odporny na 2 awarie Wzór: Pojemność = (n−2) × d

RAID 10

Mirror + Stripe — Prędkość i bezpieczeństwo

Min. 4 dyski | Pojemność: 50% sumy | Odporny na awarie w parach

▼

Najpierw pary dysków tworzone w RAID 1 (lustra), potem pary złączone w RAID 0 (striping). Prędkość RAID 0 + bezpieczeństwo RAID 1. Kosztowny — tracisz 50% pojemności. Najlepszy dla baz danych i serwerów transakcyjnych wymagających szybkich losowych I/O.

Min. dyski: 4 Pojemność: 50% całości Odporny (w obrębie par) Wzór: Pojemność = (n/2) × d

RAID 2,3,4

Poziomy rzadko używane / historyczne

Zastąpione przez RAID 5 i 6

▼

RAID 2 — kody Hamminga (ECC), dane bit po bicie. Bezużyteczny — dyski mają wbudowaną ECC.

RAID 3 — dane na poziomie bajtów, jeden dedykowany dysk parzystości. Wąskie gardło na dysku parzystości.

RAID 4 — jak RAID 3 ale bloki zamiast bajtów. Nadal wąskie gardło. Zastąpiony przez RAID 5.

Historyczne RAID 3/4 Min. dyski: 3 Rzadko spotykane

RAID 50/60

RAID 5+0 i RAID 6+0 — Enterprise

Dla poważnych serwerowni z wieloma dyskami

▼

RAID 50 — kilka macierzy RAID 5 połączonych w RAID 0. Min. 6 dysków. Toleruje 1 awarię na grupę.

RAID 60 — kilka macierzy RAID 6 w RAID 0. Min. 8 dysków. Toleruje 2 awarie w każdej grupie. Maksymalne bezpieczeństwo + duże prędkości.

RAID 50 min. dyski: 6 RAID 60 min. dyski: 8 Enterprise

Zapamiętaj na egzamin: RAID 0 = tylko prędkość, zero bezpieczeństwa. RAID 1 = bezpieczny, −50% pojemności. RAID 5 = balans (min. 3 dyski, −1 dysk). RAID 6 = podwójna parzystość (min. 4 dyski, −2 dyski). RAID 10 = prędkość + bezpieczeństwo (min. 4 dyski, −50%).

Sygnały BIOS (Beep Codes) i pamięć CMOS

Dźwiękowe kody błędów POST i rola pamięci CMOS — kiedy komputer zamiast uruchomić się, zaczyna piszczeć.

💾 Pamięć CMOS — co to jest?

CMOS (Complementary Metal-Oxide Semiconductor) to mała pamięć nieulotna na płycie głównej, zasilana przez baterię CR2032 (ta okrągła bateria 3V na płycie). Przechowuje:

Bieżące ustawienia rejestru BIOS / UEFI (kolejność bootowania, parametry CPU, taktowania pamięci)
Ustawienia zegara czasu rzeczywistego RTC (Real Time Clock) — aktualny czas i datę
Konfigurację portów, napięć i podkręcania (OC)

Gdy bateria CMOS się rozładuje — komputer traci ustawienia BIOS i resetuje czas do daty fabrycznej (np. 2000-01-01). Wymiana baterii to dosłownie kilkanaście sekund. Reset ustawień BIOS możliwy też przez zworkę CLRTC/JBAT na płycie lub wyjęcie baterii na 30 sekund.

Przed startem systemu BIOS/UEFI przeprowadza POST (Power-On Self-Test) — test wszystkich podzespołów. Jeśli coś nie gra, zamiast uruchamiać system — sygnalizuje problem przez sygnały dźwiękowe (beepy) lub kody na wyświetlaczu POST.

🔊 Phoenix BIOS — sekwencje sygnałów

Phoenix używa sekwencji grup sygnałów rozdzielonych pauzami. Np. 1-1-3 = jeden beep, pauza, jeden beep, pauza, trzy beepy.

Kod	Co się zepsuło?	Co zrobić?
`1-1-3`	Błąd pamięci CMOS (konfiguracji płyty) — nie może odczytać ustawień	Wymień baterię CR2032, wyczyść CMOS
`1-1-4`	Błąd kości BIOS ROM — chip BIOS uszkodzony	Reflash BIOS lub wymiana układu
`1-2-1`	Błąd samej płyty głównej — timer/clock na płycie	Wymiana płyty głównej
`3-3-4`	Problem z kartą graficzną lub monitorem — brak wyjścia wideo	Sprawdź GPU, wymień lub zainstaluj kartę
`4-2-4`	Błąd procesora (CPU) — procesor nie działa	Sprawdź osadzenie CPU, chłodzenie, ewentualnie wymień

🔊 Award BIOS / AMI BIOS — klasyczne sygnały

Sygnał	Co się zepsuło?	Pilność
1 krótki beep	POST OK — wszystko sprawne, system startuje normalnie	Normalne
2 krótkie	Błąd ustawień CMOS lub błąd parzystości pamięci RAM	Sprawdź RAM/CMOS
3 krótkie	Błąd pierwszych 64 KB pamięci RAM — poważny problem z pamięcią	Wymień RAM
4 krótkie	Błąd timera systemowego (zegara płyty głównej)	Płyta główna
5 krótkich	Błąd procesora (CPU) — poważna awaria	CPU / płyta
6 krótkich	Błąd kontrolera klawiatury (błąd bramy A20)	Klawiatura/płyta
7 krótkich	Błąd trybu chronionego procesora (exception error)	CPU / płyta
8 krótkich	Błąd pamięci karty graficznej (VRAM)	Wymień GPU
9 krótkich	Błąd sumy kontrolnej BIOS ROM — chip BIOS uszkodzony	Flash BIOS
10 krótkich	Błąd rejestru zapisu/odczytu CMOS	Bateria / CMOS
Ciągły dźwięk lub powtarzające się długie	Uszkodzona pamięć RAM, problem z zasilaniem lub krytyczne przegrzanie	Krytyczne
Brak sygnału (kompletna cisza)	Całkowity brak zasilania, spalony procesor lub martwa płyta główna	Brak zasilania

Architektura CPU i generacje DDR

Jak zbudowany jest procesor i jak działają jego jednostki. Porównanie generacji pamięci RAM DDR1–DDR5.

⚙ Elementy składowe procesora (CPU)

ALU — Jednostka Arytmetyczno-Logiczna

Arithmetic Logic Unit

Robotnik od matematyki. Wykonuje operacje matematyczne (dodawanie, odejmowanie, mnożenie) i logiczne (AND, OR, NOT, XOR). Porównuje liczby i ustawia flagi stanu (flaga zera Z, flaga przeniesienia C, flaga przepełnienia V). Bez ALU procesor byłby bezużyteczny.

CU — Układ Sterowania

Control Unit

Kierownik budowy. Pobiera rozkazy z pamięci RAM (fetch), dekoduje je (decode — sprawdza co właściwie trzeba zrobić) i wysyła sygnały sterujące do ALU, rejestrów i pamięci (execute). Zarządza cyklem rozkazowym procesora.

Rejestry procesora

CPU Registers

Ultra szybkie, miniaturowe komórki pamięci bezpośrednio wewnątrz rdzenia procesora. Przechowują dane do natychmiastowych obliczeń. Typy: ogólne (EAX, EBX, ECX, EDX), segmentowe (CS, DS, SS), wskaźnikowe (SP, BP, SI, DI) i rejestr flag (FLAGS/EFLAGS).

IR — Rejestr Rozkazów

Instruction Register

Schowek na aktualnie wykonywane zadanie. Przechowuje instrukcję, którą CU właśnie dekoduje i przygotowuje do wykonania przez ALU. Jeden z kluczowych rejestrów wewnętrznych procesora.

PC — Licznik Rozkazów

Program Counter / Instruction Pointer

Wskazuje adres NASTĘPNEGO rozkazu do pobrania z pamięci RAM. Po każdym pobraniu automatycznie inkrementowany. Przy skokach warunkowych (JMP, CALL) ustawiony na adres celu.

Cache (Pamięć podręczna)

L1, L2, L3 Cache

Szybka pamięć między CPU a wolniejszą RAM. L1 (kilka KB, ~1 ns) — najszybszy, w rdzeniu. L2 (kilkaset KB) — wolniejszy, często na rdzeń. L3 (kilka-kilkanaście MB, ~10 ns) — współdzielony przez rdzenie. Zasada lokalności referencji.

💾 Generacje pamięci RAM DDR

Generacja	Napięcie	Taktowanie bazowe	Prędkości (MT/s)	Gniazdo / Nacięcie
DDR1	2.5V	100–200 MHz	200–400 MT/s	184 piny, nacięcie po lewej stronie (bliżej lewego rogu)
DDR2	1.8V	200–533 MHz	400–1066 MT/s	240 pinów, nacięcie pośrodku ale bliżej centrum
DDR3	1.5V (1.35V low voltage)	400–1066 MHz	800–2133 MT/s	240 pinów, nacięcie bliżej centrum (inaczej niż DDR2!)
DDR4	1.2V (1.05V LV)	1066–2133 MHz	2133–5000 MT/s	288 pinów, nacięcie pośrodku, wygięty PCB (nie płaski)
DDR5	1.1V	2400–4400 MHz	4800–8400+ MT/s	288 pinów, nacięcie przesuniete — inne miejsce niż DDR4! Zasilanie PMIC na module (nie na płycie).

Zapamiętaj: Nacięcia (klucze) na modułach RAM uniemożliwiają fizyczne włożenie złej generacji do gniazda. DDR4 NIE wejdzie do slotu DDR5 i odwrotnie, mimo tej samej liczby pinów (288). Napięcia spadają z każdą generacją → mniejsze zużycie energii i wydzielanie ciepła.

Typy pamięci RAM — inne parametry

Parametr	Opis
ECC (Error Correcting Code)	Pamięć z korekcją błędów jednobitowych. Niezbędna w serwerach i stacjach roboczych. Droższe moduły, wymagają obsługi przez procesor i płytę.
Registered (RDIMM)	Buforowane moduły serwerowe z układem rejestrującym (Register/Buffer) między kontrolerem pamięci a chipami. Pozwala na obsługę większej liczby modułów.
Unbuffered (UDIMM)	Standardowe moduły bez bufora. Używane w komputerach stacjonarnych i laptopach.
SO-DIMM	Mniejszy format modułów dla laptopów, miniPC i all-in-one. DDR4 SO-DIMM = 260 pinów, DDR5 SO-DIMM = 262 piny.
XMP / EXPO	Profile przetaktowania w BIOS. XMP (Intel) / EXPO (AMD) pozwalają jednym kliknięciem aktywować deklarowane przez producenta wyższe taktowanie (np. DDR4-3200 zamiast DDR4-2133).

Interfejsy użytkownika i programistyczne

Typy interfejsów — od tekstowych po głosowe, od programistycznych po przemysłowe.

CLI — Command Line Interface

Interfejs wiersza poleceń

Sterowanie tekstowymi komendami wpisywanymi w terminalu. Wymaga znajomości poleceń, ale jest szybkie i skryptowalne.

Przykłady: CMD, PowerShell, Bash, sh, zsh

GUI — Graphical User Interface

Graficzny interfejs użytkownika

Graficzna obsługa za pomocą okien, ikon, przycisków i myszy (WIMP — Windows, Icons, Menus, Pointer). Intuicyjny dla początkujących.

Przykłady: Windows, macOS, GNOME, KDE

TUI — Text User Interface

Tekstowy interfejs okienkowy

Interfejs tekstowy, ale z elementami okienkowymi i menu renderowanymi znakami ASCII/Unicode w terminalu. Wygląd GUI bez grafiki.

Przykłady: Midnight Commander, instalator Debian, cfdisk, nmtui

NUI — Natural User Interface

Naturalny interfejs użytkownika

Sterowanie naturalnymi gestami, dotykiem, ruchami dłoni lub ciała. Eliminuje tradycyjne urządzenia wejściowe.

Przykłady: ekran dotykowy, Kinect, PlayStation Move, HoloLens

VUI — Voice User Interface

Głosowy interfejs użytkownika

Sterowanie komendami głosowymi i syntezą mowy. Rozpoznawanie i przetwarzanie języka naturalnego (NLP).

Przykłady: Siri (Apple), Google Assistant, Amazon Alexa, Cortana

API — Application Programming Interface

Interfejs programistyczny aplikacji

Interfejs do komunikacji między aplikacjami i usługami programistycznie. Definiuje zestaw funkcji, reguł i formatów danych (REST API, GraphQL, SOAP).

Przykłady: REST API, Google Maps API, Stripe API

Web UI

Interfejs webowy

Interfejs graficzny aplikacji działający w oknie przeglądarki internetowej. HTML+CSS+JS. Dostępny z każdego urządzenia bez instalacji.

Przykłady: Panel administracyjny routera, aplikacje SaaS

Shell

Powłoka systemowa

Pośrednik między użytkownikiem (lub skryptem) a jądrem systemu operacyjnego. Interpretuje polecenia i przekazuje je do kernela.

Przykłady: bash, sh, zsh, fish (Linux), cmd.exe, PowerShell (Windows)

BIOS/UEFI Interface

Interfejs firmware płyty głównej

Menu konfiguracyjne niskiego poziomu płyty głównej, uruchamiane przed startem systemu operacyjnego. Konfiguracja sprzętu, kolejności bootowania, zabezpieczeń Secure Boot.

Dostęp: Del, F2, F10, F12 — zależnie od producenta

HMI — Human Machine Interface

Interfejs człowiek-maszyna

Panele operatorskie do sterowania maszynami przemysłowymi, liniami produkcyjnymi i automatyką. Zazwyczaj dotykowe ekrany z wizualizacją stanu procesów (SCADA).

Przykłady: panel PLC, sterownik CNC, SCADA, DCS

Pozostałe typy interfejsów

Typ	Opis	Przykłady
Touch Interface	Dotykowy panel sterowania — bezpośrednie dotykanie ekranu	Smartfon, tablet, kasa sklepowa, bankomat
Menu-driven	Nawigacja przez hierarchiczne menu wyboru	TV remote, DVD menu, stary telefon Nokia
Form-based	Formularze do wprowadzania danych — pola tekstowe, checkboxy, listy	Strony internetowe, aplikacje biurowe
Network Interface	Interfejs sieciowy — komunikacja przez protokoły sieciowe	Zarządzanie routerem przez SSH, SNMP, Telnet

Dyski i systemy plików

HDD vs SSD, protokoły AHCI/NVMe, formaty fizyczne i systemy plików — wszystko co CKE może zapytać.

💿 HDD — Hard Disk Drive (dysk magnetyczny)

Dane zapisywane magnetycznie na obracających się metalowych talerzykach (platach) powleczonych materiałem ferromagnetycznym. Głowice odczytu/zapisu "latają" mikrometr nad powierzchnią talerzy na poduszce powietrznej.

Budowa:

Talerze (Platters) — metalowe lub szklane krążki pokryte warstwą magnetyczną. Jeden HDD = 1–7 talerzy
Głowice odczytu/zapisu — elektromagnesy unoszące się nad talerzykami na poduszce powietrznej
Ścieżki (Tracks) — koncentryczne kręgi na talerzu podzielone na sektory
Sektory — najmniejsza jednostka zapisu/odczytu (tradycyjnie 512 B, nowoczesne = 4096 B = Advanced Format)
Cylindry — stos ścieżek o tym samym promieniu ze wszystkich talerzy (koncepcja logiczna)
Silnik wrzeciona — obraca talerze z prędkością 5400, 7200, 10000 lub 15000 RPM
Kontroler — elektronika zarządzająca pracą całego mechanizmu

✓ Tani koszt za GB ✓ Duże pojemności (do 22 TB) ✓ Długi czas życia przy sekwencyjnym zapisie ✗ Wolny (latencja ~10 ms) ✗ Podatny na wstrząsy (poruszające się części) ✗ Głośny i pobiera więcej energii

⚡ SSD — Solid State Drive (dysk półprzewodnikowy)

Brak jakichkolwiek części ruchomych. Dane zapisywane elektrycznie w komórkach pamięci NAND Flash — tranzystorach Floating-Gate trzymających ładunek elektryczny nawet bez zasilania.

Budowa:

Kości NAND Flash — chipy pamięci. SLC (1 bit/komórka) = najszybszy/najtrwalszy, MLC (2 bity), TLC (3 bity) = najpopularniejszy, QLC (4 bity) = najtańszy/najmniej trwały
Kontroler SSD — zarządza odczytem/zapisem, garbage collection, wear leveling (równomiernym zużyciem komórek)
Pamięć podręczna DRAM (opcjonalnie) — tymczasowy bufor poprawiający wydajność

✓ Ultra szybki (latencja <0.1 ms) ✓ Cichy, odporny na wstrząsy ✓ Niskie zużycie energii ✓ Lekki i kompaktowy (M.2) ✗ Droższy za GB niż HDD ✗ Ograniczona liczba cykli zapisu (TLC: ~1000 P/E)

Protokoły i formaty fizyczne

Standard	Interfejs	Protokół	Prędkość max	Zastosowanie
3.5"	SATA	AHCI	600 MB/s	Desktopowe HDD — duże pojemności za mało pieniędzy
2.5"	SATA	AHCI	600 MB/s	Laptopowe HDD i budżetowe SSD SATA
M.2 SATA	M.2 (B+M key)	AHCI	600 MB/s	Płytka karta bezpośrednio na płycie — nadal SATA, brak dramatycznej prędkości
M.2 NVMe	M.2 (M key)	NVMe	3500–7500 MB/s	Nowoczesne ultraszybkie SSD — PCIe 3.0/4.0/5.0
U.2 / U.3	SFF-8639	NVMe	do 7 GB/s	Serwerowe SSD w rozmiarze 2.5" przez PCIe
PCIe Add-in Card	PCIe x4/x8	NVMe	do 7 GB/s	Profesjonalne SSD jako karta rozszerzeń PCIe

AHCI vs NVMe: AHCI (Advanced Host Controller Interface) to protokół zaprojektowany dla wolnych dysków talerzowych — obsługuje kolejkę max 32 polecenia. NVMe (Non-Volatile Memory Express) to protokół stworzony od podstaw dla szybkich SSD — obsługuje 65535 kolejek × 65535 poleceń. Stąd dramatyczna różnica w prędkości i latencji.

Systemy plików — porównanie

System	OS	Max plik	Max partycja	Cechy szczególne
FAT32	Windows (starsze), USB	4 GB (limit!)	2 TB	Brak uprawnień. Kompatybilny ze wszystkim. Idealny na pendrive'y do współpracy z różnymi urządzeniami.
exFAT	Windows, macOS, Linux	128 PB	128 PB	Następca FAT32 dla dużych plików. Brak uprawnień ale obsługuje pliki >4 GB. Idealny na karty SD >32 GB.
NTFS	Windows (współczesny)	16 TB (praktycznie)	256 TB	Uprawnienia ACL, szyfrowanie EFS, kronikowanie (journaling), kompresja, obsługa plików >4 GB, symbole linków.
ext4	Linux (standard)	16 TB	1 EB	Kronikowanie, backwards compatible z ext3/ext2. Domyślny system plików Ubuntu, Debian, Fedora.
Btrfs	Linux (nowoczesny)	16 EB	16 EB	Snapshoty (migawki), sumy kontrolne danych, RAID wbudowany, subvolumes. Domyślny w Fedora, openSUSE.
APFS	macOS, iOS	8 EB	8 EB	Szyfrowanie natywne, snapshoty, clone plików, optymalizowany pod SSD. Domyślny od macOS High Sierra.
ISO 9660 / UDF	CD/DVD/Blu-Ray	4 GB (ISO)	—	Systemy plików nośników optycznych. UDF używany na DVD-Video i Blu-Ray.

Normy IEEE 802 i technologie DSL

Pełna tabela standardów IEEE 802 i rodzina technologii DSL — kompendium na egzamin.

📡 Standardy IEEE 802 — kompletna tabela

Standard	Nazwa / Protokół	Co definiuje
`802.1D`	STP — Spanning Tree Protocol	Zapobieganie pętlom sieciowym przez blokowanie zapasowych ścieżek w sieciach z przełącznikami.
`802.1Q`	VLAN — Virtual LAN	Wirtualne sieci lokalne i tagowanie ramek Ethernetowych. Tag 802.1Q dodaje 4 bajty z ID sieci VLAN.
`802.1X`	Port-based NAC	Uwierzytelnianie użytkowników i urządzeń przed wpuszczeniem do sieci (EAP, RADIUS). Używany w sieciach firmowych i Wi-Fi WPA2-Enterprise.
`802.1w`	RSTP — Rapid Spanning Tree	Szybsza wersja STP — zbieżność w sekundach zamiast minut.
`802.2`	LLC — Logical Link Control	Kontrola logiczna łącza danych — podwarstwa nad MAC.
`802.3`	Ethernet	Przewodowe sieci LAN — od 10 Mb/s do 400 Gb/s. Definicja ramki Ethernet.
`802.3af`	PoE	Power over Ethernet — 15,4 W. Zasilanie kamer IP, telefonów VoIP przez skrętkę.
`802.3at`	PoE+	Power over Ethernet Plus — 30 W. Szybsze access pointy, kamery PTZ.
`802.3bt`	PoE++	Power over Ethernet 4PPoE — 60/100 W. Monitory, laptopy przez sieć.
`802.5`	Token Ring	Stara metoda komunikacji z przekazywaniem żetonu. Deterministyczny dostęp, ale wolny i drogi. Zastąpiony Ethernetem.
`802.11`	Wi-Fi (ogólny)	Bezprzewodowe sieci lokalne WLAN — ogólna specyfikacja fizyczna i MAC dla Wi-Fi.
`802.11a`	Wi-Fi (5 GHz, 54 Mb/s)	Pasmo 5 GHz, OFDM, mniej zakłóceń, krótszy zasięg.
`802.11b`	Wi-Fi (2.4 GHz, 11 Mb/s)	Pierwszy popularny standard Wi-Fi (1999). Podatny na zakłócenia od kuchenek i Bluetooth.
`802.11g`	Wi-Fi (2.4 GHz, 54 Mb/s)	OFDM na 2.4 GHz, kompatybilny z 802.11b.
`802.11n`	Wi-Fi 4 (MIMO)	Dual-band (2.4/5 GHz), MIMO — do 600 Mb/s. Wprowadził agregację kanałów (40 MHz).
`802.11ac`	Wi-Fi 5	Tylko 5 GHz, MU-MIMO, kanały do 160 MHz, do 3.5 Gb/s.
`802.11ax`	Wi-Fi 6 / 6E	Dual/triple-band (2.4/5/6 GHz), OFDMA, BSS Coloring, TWT. Najlepsza wydajność w zatłoczonej sieci.
`802.11be`	Wi-Fi 7	Multi-Link Operation (MLO), kanały 320 MHz, do 46 Gb/s.
`802.15`	WPAN	Bezprzewodowe sieci osobiste krótkiego zasięgu.
`802.15.1`	Bluetooth	Bluetooth 1.x. Krótki zasięg (10 m), para urządzeń, 2.4 GHz.
`802.15.4`	ZigBee / Thread	Niskoenergetyczne sieci IoT (czujniki, termostaty, automatyka domowa). Bardzo niski pobór mocy.
`802.16`	WiMAX	Bezprzewodowy szerokopasmowy dostęp na średnie odległości (kilometry). Zastąpiony 4G/5G.
`802.17`	RPR — Resilient Packet Ring	Niezawodny pierścień pakietów dla sieci metropolitalnych.
`802.20`	MBWA	Mobilny szerokopasmowy dostęp bezprzewodowy — konkurent dla 4G.
`802.22`	WRAN	Bezprzewodowe sieci regionalne — używają wolnych kanałów TV (whitespace) na obszarach wiejskich.

📞 Technologie DSL — Internet po miedzi telefonicznej

Technologia	Pełna nazwa	Pobieranie (Download)	Wysyłanie (Upload)	Charakterystyka i zastosowanie
ADSL	Asymmetric Digital Subscriber Line	do 8 Mb/s	do 1 Mb/s	Asymetryczny (download >> upload). Działa na klasycznych miedzianych kablach telefonicznych. Wymaga splittera (rozdzielacza) — dzieli sygnał internet i telefon. Max. ok. 5 km od centrali. Wymaga modemu ADSL. Domowe łącza internetowe.
ADSL2+	ADSL2 Plus	do 24 Mb/s	do 3.5 Mb/s	Rozszerzona wersja ADSL, wyższe pasmo. Wymaga mniejszej odległości od centrali niż ADSL.
VDSL	Very high Bitrate DSL	do 52 Mb/s	do 16 Mb/s	Bardzo szybka odmiana DSL. Działa na krótkich dystansach od szafy DSLAM (<1 km). Wysoka prędkość, ale ograniczony zasięg.
VDSL2	Very high Bitrate DSL 2	do 200 Mb/s	do 200 Mb/s	Symetryczna lub asymetryczna. Wymaga bardzo bliskiej odległości od DSLAM (<500 m). Profil 35b = do 300 Mb/s.
SDSL	Symmetric Digital Subscriber Line	do 2 Mb/s	do 2 Mb/s	Internet symetryczny — download = upload. Cena wyższa od ADSL. Używany przez firmy do hostingu, VPN, wideokonferencji gdzie wysyłanie jest równie ważne jak pobieranie.

Splitter ADSL: Rozdzielacz sygnału telefonicznego podłącza się na wejściu linii telefonicznej do gniazdka. Rozdziela sygnały na dwie gałęzie: jedną do telefonu (niskie częstotliwości poniżej 4 kHz) i drugą do modemu ADSL (wyższe częstotliwości). Dzięki temu możesz jednocześnie rozmawiać przez telefon i korzystać z Internetu bez zakłóceń.

Domeny kolizyjne i rozgłoszeniowe

Jak Hub, Switch i Router dzielą lub łączą domeny kolizyjne i rozgłoszeniowe — kluczowe dla egzaminu.

⚠ Domena Kolizyjna (Collision Domain)

Obszar sieci, w którym pakiety wysłane jednocześnie przez dwa urządzenia mogą się ze sobą zderzyć (skolidować), niszcząc transmisję. Problem rozwiązuje protokół CSMA/CD — wykrywanie i obsługa kolizji.

HUB: Tworzy JEDNĄ wielką domenę kolizyjną na wszystkich portach. Każdy kto wysyła jednocześnie — kolizja.

SWITCH: Każdy pojedynczy port switcha to osobna domena kolizyjna — separuje ruch między portami.

ROUTER: Każdy interfejs routera = osobna domena kolizyjna.

📢 Domena Rozgłoszeniowa (Broadcast Domain)

Obszar sieci, do którego dociera pakiet wysłany na adres rozgłoszeniowy (np. IP: 255.255.255.255, MAC: FF:FF:FF:FF:FF:FF). Broadcast dociera do KAŻDEGO urządzenia w domenie.

HUB: Jedna domena rozgłoszeniowa.

SWITCH: Jedna domena rozgłoszeniowa (switch przekazuje broadcast na wszystkie porty). VLAN rozdziela domeny rozgłoszeniowe na switchu!

ROUTER: Rozdziela domeny rozgłoszeniowe! — nie przepuszcza broadcast poza swoją podsieć.

Urządzenie	Warstwy OSI	Domeny kolizyjne	Domeny rozgłoszeniowe
Hub	Warstwa 1	1 wspólna (wszystkie porty)	1 wspólna
Bridge	Warstwa 2	N (każdy port osobno)	1 wspólna
Switch	Warstwa 2	N (każdy port osobno)	1 wspólna (bez VLAN)
Switch z VLAN	Warstwa 2	N (każdy port osobno)	N (każdy VLAN osobno)
Router	Warstwa 3	N (każdy interfejs osobno)	N (każdy interfejs osobno)

Zapamiętaj: Switch separuje kolizje ale nie broadcast. Router separuje i kolizje i broadcast. VLAN na switchu tworzy logicznie oddzielne domeny rozgłoszeniowe bez potrzeby fizycznych routerów.

CSMA/CD vs CSMA/CA

CSMA/CD — Collision Detection

Carrier Sense Multiple Access / Collision Detection

Używany w Ethernecie przewodowym. Stacja nasłuchuje (Carrier Sense) przed wysłaniem. Jeśli medium wolne — wysyła. Jeśli wykryje kolizję — zatrzymuje się, czeka losowy czas (Backoff) i próbuje ponownie. Dziś bezużyteczny — full-duplex switch eliminuje kolizje.

CSMA/CA — Collision Avoidance

Carrier Sense Multiple Access / Collision Avoidance

Używany w Wi-Fi (802.11). Stacja nasłuchuje medium, następnie czeka losowy czas (Random Backoff), potem wysyła. Opcjonalnie: mechanizm RTS/CTS (Request To Send / Clear To Send). Zapobiega kolizjom zamiast je wykrywać.

CHMOD i uprawnienia Linux

System uprawnień Unix/Linux — jak odczytać i zmienić uprawnienia plików. chmod 755, 644, 777 — co to znaczy?

Trzy grupy uprawnień

Uprawnienia w Linuksie dzielą się na 3 grupy: Właściciel (User/Owner), Grupa (Group), Pozostali (Others/World).
Każda cyfra w chmod XYZ odpowiada jednej grupie od lewej.

Wartości bitowe uprawnień

4

r — Read (Odczyt)

Możliwość odczytania zawartości pliku. Dla katalogu: możliwość wylistowania plików (ls).

2

w — Write (Zapis)

Możliwość modyfikacji lub usunięcia pliku. Dla katalogu: tworzenie i usuwanie plików w katalogu.

1

x — Execute (Wykonanie)

Możliwość uruchomienia pliku jako programu. Dla katalogu: możliwość wejścia do katalogu (cd).

Jak obliczać wartość chmod?

Sumujesz wartości: r=4, w=2, x=1
7 = 4+2+1 = czytaj + pisz + wykonaj = pełne prawa
6 = 4+2+0 = czytaj + pisz = bez wykonania
5 = 4+0+1 = czytaj + wykonaj = bez zapisu
4 = 4+0+0 = tylko czytaj
0 = brak jakichkolwiek uprawnień

Popularne kombinacje chmod

chmod 755 — typowy plik wykonywalny / katalog publiczny

7

Właściciel

r w x — pełne prawa

5

Grupa

r — x — odczyt + wykonanie

5

Pozostali

r — x — odczyt + wykonanie

chmod 644 — typowy plik tekstowy / konfiguracyjny

6

Właściciel

r w — odczyt + zapis

4

Grupa

r — — tylko odczyt

4

Pozostali

r — — tylko odczyt

chmod 777 — NIEBEZPIECZNE! Każdy może wszystko

7

Właściciel

r w x

7

Grupa

r w x

7

Pozostali

r w x

⚠ chmod 777 = każdy użytkownik systemu (łącznie z anonimowymi użytkownikami www) może czytać, modyfikować i uruchamiać ten plik. Nigdy nie używaj 777 na plikach serwera www, konfiguracyjnych ani skryptach!

Jak czytać uprawnienia z ls -l?

-rwxr-xr-x 1 jan jan 4096 2024-01-15 skrypt.sh

↑ typ pliku: - plik zwykły, d katalog, l symlink
↑↑↑ właściciel: rwx = 7 (pełne prawa)
↑↑↑ grupa: r-x = 5 (odczyt + wykonanie)
↑↑↑ pozostali: r-x = 5 (odczyt + wykonanie)

Symboliczne przypisywanie uprawnień

chmod u+x plik

Dodaj prawo wykonania dla właściciela (u = user/owner)

chmod g-w plik

Odbierz prawo zapisu grupie (g = group)

chmod o=r plik

Ustaw dla pozostałych TYLKO odczyt (o = others)

chmod a+x plik

Dodaj wykonanie dla WSZYSTKICH (a = all: u+g+o)

chmod -R 755 /var/www

Ustaw 755 rekurencyjnie dla całego katalogu i zawartości (-R)

Warstwy sieciowe OSI i TCP/IP

Model OSI ma 7 warstw teoretycznych, TCP/IP ma 4 warstwy praktyczne. Musisz znać nazwy, numery, protokoły i urządzenia działające na każdej warstwie.

Porównanie modeli OSI ↔ TCP/IP

Nr OSI	Warstwa OSI	Warstwa TCP/IP	Kluczowe protokoły	Urządzenie / PDU
7	Aplikacji	Aplikacji	HTTP, HTTPS, FTP, SMTP, POP3, IMAP, DNS, DHCP, SSH, Telnet, SNMP	Dane (Data)
6	Prezentacji		SSL/TLS, JPEG, MPEG, ASCII, UTF-8, XDR	Dane (Data)
5	Sesji		NetBIOS, RPC, PPTP, NFS, SQL	Dane (Data)
4	Transportowa	Transportowa	TCP, UDP, SCTP	Segment (TCP) / Datagram (UDP)
3	Sieciowa	Internetowa	IP (IPv4/IPv6), ICMP, ARP, OSPF, BGP, RIP	Pakiet (Packet) \| Router
2	Łącza danych	Dostępu do sieci	Ethernet, Wi-Fi (802.11), PPP, VLAN (802.1Q), STP	Ramka (Frame) \| Switch, Bridge
1	Fizyczna	Dostępu do sieci	DSL, Ethernet (kabel fizyczny), USB, Bluetooth PHY	Bit \| Hub, Repeater, Kabel

Mnemonik OSI od góry (7→1): All People Seem To Need Data Processing
Application · Presentation · Session · Transport · Network · Data Link · Physical

Mnemonik OSI od dołu (1→7): Please Do Not Throw Sausage Pizza Away
Physical · Data Link · Network · Transport · Session · Presentation · Application

Szczegółowy opis warstw OSI

7

Warstwa aplikacji (Application Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Aplikacji

Interfejs między programem użytkownika a siecią. To tutaj działają aplikacje sieciowe — przeglądarka, klient poczty, komunikator. Warstwa sama w sobie nie jest aplikacją — to zestaw protokołów, z których aplikacje korzystają.

Protokoły: HTTP/80 HTTPS/443 FTP/21 SMTP/25 DNS/53 DHCP/67-68 SSH/22 Telnet/23 SNMP/161

6

Warstwa prezentacji (Presentation Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Aplikacji

Odpowiada za format i kodowanie danych: tłumaczy dane między formatem sieciowym a formatem zrozumiałym dla aplikacji. Zajmuje się szyfrowaniem (SSL/TLS — "S" w HTTPS), kompresją i konwersją kodowania znaków (ASCII ↔ UTF-8).

Przykłady: szyfrowanie SSL/TLS, formaty plików JPEG/MPEG/GIF, kodowanie Base64, XDR (External Data Representation).

5

Warstwa sesji (Session Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Aplikacji

Zarządza sesjami komunikacyjnymi — otwiera, utrzymuje i zamyka połączenia między aplikacjami. Synchronizuje wymianę danych (checkpointy — po zerwaniu można wznowić od ostatniego punktu). Kontroluje kto aktualnie może nadawać (dialog control).

Protokoły: NetBIOS, RPC (Remote Procedure Call), PPTP, NFS, SQL (sesja bazy danych), SIP (sesje VoIP).

4

Warstwa transportowa (Transport Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Transportowa

Zapewnia niezawodną lub szybką transmisję end-to-end między procesami aplikacji. Dzieli duże dane na mniejsze segmenty, numeruje je i odpowiada za ich prawidłowe złożenie po stronie odbiorcy.

TCP — Niezawodny

Kontrola przepływu, potwierdzenia ACK, retransmisja zagubionych. Nawiązuje połączenie (3-way handshake: SYN → SYN-ACK → ACK). Wolniejszy, ale pewny. HTTP, FTP, SMTP, SSH.

UDP — Szybki

Bezpołączeniowy, bez potwierdzeń. Szybszy, ale brak gwarancji dostarczenia. Gdy liczy się czas, nie kompletność. DNS, DHCP, VoIP, streaming, online gaming.

3

Warstwa sieciowa (Network Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Internetowa

Odpowiada za logiczne adresowanie i trasowanie (routing) pakietów między sieciami. To tutaj działają adresy IP. Dobiera najlepszą trasę przez sieć.

Urządzenie: Router — działa na warstwie 3, podejmuje decyzje routingowe na podstawie tablicy routingu.
PDU: Pakiet (Packet)
Protokoły: IPv4 / IPv6 (adresowanie), ICMP (ping, traceroute), ARP (IP → MAC), OSPF / BGP / RIP (protokoły routingu).

2

Warstwa łącza danych (Data Link Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Dostępu do Sieci

Odpowiada za fizyczne adresowanie (MAC) i bezbłędną transmisję ramek w obrębie jednego segmentu sieci (między sąsiednimi węzłami). Wykrywa i koryguje błędy fizyczne. Dzieli się na dwie podwarstwy:
LLC (Logical Link Control) — kontrola przepływu i błędów, MAC (Media Access Control) — adresy fizyczne i dostęp do medium (CSMA/CD).

Urządzenia: Switch (przełącznik), Bridge (most)
PDU: Ramka (Frame)
Protokoły: Ethernet (802.3), Wi-Fi (802.11), PPP, VLAN (802.1Q), STP (802.1D — Spanning Tree Protocol).

1

Warstwa fizyczna (Physical Layer)

Model TCP/IP: Warstwa Dostępu do Sieci

Najniższa warstwa — transmisja surowych bitów (0 i 1) przez fizyczne medium: kable, fale radiowe, światłowód. Definiuje napięcia, częstotliwości, kodowanie sygnału, przepustowość i złącza fizyczne.

Urządzenia: Hub (koncentrator), Repeater (wzmacniacz), kable, anteny
PDU: Bit
Standardy: Ethernet fizyczny (skrętka), DSL, Bluetooth PHY, USB (warstwa fizyczna), RS-232.

Model TCP/IP — 4 warstwy w praktyce

4. Aplikacji (Application)

= warstwy OSI 5 + 6 + 7

Łączy sesję, prezentację i aplikację. Wszystkie protokoły wysokiego poziomu: HTTP, FTP, DNS, SMTP, SSH, TLS itp. To co "widzi" programista.

3. Transportowa (Transport)

= warstwa OSI 4

Identyczna z warstwą 4 OSI. TCP (niezawodny) i UDP (szybki). Porty identyfikują konkretne usługi na hoście.

2. Internetowa (Internet)

= warstwa OSI 3

Adresy IP, routing między sieciami. Protokoły: IPv4, IPv6, ICMP, ARP. Router podejmuje tu decyzje o trasie pakietu.

1. Dostępu do sieci (Network Access)

= warstwy OSI 1 + 2

Łączy warstwę fizyczną i łącza danych. Ethernet, Wi-Fi, adresy MAC, kable. Wszystko co fizycznie łączy urządzenia w jednym segmencie.

⚠ Częsty błąd egzaminacyjny: ARP działa na warstwie 3 modelu OSI (sieciowej) — tłumaczy adres IP na adres MAC, ale jest protokołem warstwy sieciowej. ICMP (ping) też jest warstwą 3. Switch = warstwa 2. Router = warstwa 3. Hub = warstwa 1.

Nazwy jednostek danych (PDU) na każdej warstwie

Warstwa OSI	Nazwa PDU	Co zawiera nagłówek
7–5 Aplikacji / Prezentacji / Sesji	Dane (Data)	Zależy od protokołu aplikacyjnego
4 Transportowa	Segment (TCP) / Datagram (UDP)	Port źródłowy, docelowy, nr sekwencji (TCP), sumy kontrolne
3 Sieciowa	Pakiet (Packet)	IP źródłowy, IP docelowy, TTL, protokół (TCP/UDP/ICMP)
2 Łącza danych	Ramka (Frame)	MAC źródłowy, MAC docelowy, typ, FCS (suma kontrolna)
1 Fizyczna	Bit	—

Podsieci i podział VLSM

Jak podzielić sieć na mniejsze kawałki — podział równy (FLSM) i nierówny (VLSM). Tłumaczenie krok po kroku.

Czym w ogóle jest podsieć?

Wyobraź sobie, że masz dużą działkę (sieć IP, np. 192.168.1.0/24). Możesz tę działkę podzielić na mniejsze parcele — to właśnie są podsieci.

Każda podsieć ma:

Adres sieci — pierwszy adres, tylko identyfikuje sieć, nie można go przypisać do urządzenia
Adresy hostów — adresy, które przypisujesz urządzeniom (komputerom, drukarka, router itd.)
Broadcast — ostatni adres, wysyła do wszystkich w tej podsieci, też nie dla urządzenia

Maska podsieci (np. /24 = 255.255.255.0) mówi: „ile bitów to sieć, a ile to hosty".
Im większy prefiks (np. /28), tym mniej hostów, ale więcej podsieci możesz zrobić.

Maska podsieci — jak to czytać?

Adres IP i maska to 32 bity. Maska dzieli je na dwie części:

11111111.11111111.11111111.00000000
← część sieciowa (bity = 1) → ← część hostowa (bity = 0) →

Czyli /24 = 24 jedynki = maska 255.255.255.0

Wzory które MUSISZ znać:

Prefiks CIDR	Maska dziesiętna	Liczba hostów w podsieci	Wzór: 2ⁿ − 2
`/24`	255.255.255.0	254	2⁸−2 = 256−2
`/25`	255.255.255.128	126	2⁷−2 = 128−2
`/26`	255.255.255.192	62	2⁶−2 = 64−2
`/27`	255.255.255.224	30	2⁵−2 = 32−2
`/28`	255.255.255.240	14	2⁴−2 = 16−2
`/29`	255.255.255.248	6	2³−2 = 8−2
`/30`	255.255.255.252	2	2²−2 = 4−2

Dlaczego −2? Bo pierwszy adres (sieć) i ostatni (broadcast) są zarezerwowane — nie przypisujesz ich do żadnego urządzenia.

Podział równy — FLSM (Fixed Length Subnet Mask)

FLSM = wszystkie podsieci są takiego samego rozmiaru.
Prosta metoda — dzielisz na n równych kawałków i tyle. Marnotrawisz adresy, ale liczy się łatwo.

📌 Przykład: podziel 192.168.1.0/24 na 4 równe podsieci

Krok 1: 4 podsieci → potrzebujesz 2 bity (bo 2² = 4). Dodajesz 2 bity do maski: /24 + 2 = /26
Krok 2: Każda podsieć ma 2⁶−2 = 62 hosty
Krok 3: Skok między podsieciami = 256 − 192 = 64 (ostatni oktet maski /26 to 192)

Podsieć	Adres sieci	Pierwsze użyteczne IP	Ostatnie użyteczne IP	Broadcast
1	`192.168.1.0/26`	192.168.1.1	192.168.1.62	192.168.1.63
2	`192.168.1.64/26`	192.168.1.65	192.168.1.126	192.168.1.127
3	`192.168.1.128/26`	192.168.1.129	192.168.1.190	192.168.1.191
4	`192.168.1.192/26`	192.168.1.193	192.168.1.254	192.168.1.255

💡 Skok to kluczowy trick: maska /26 w ostatnim oktecie to 11000000 = 192. Skok = 256 − 192 = 64. Każda kolejna podsieć zaczyna się o 64 dalej.

🔢 Jak zawsze obliczyć skok (rozmiar bloku)?

Skok = 2^{(32 − prefiks)} = liczba wszystkich adresów w podsieci (razem z siecią i broadcastem).

/26 → 32−26 = 6 → 2⁶ = 64 | /27 → 32−27 = 5 → 2⁵ = 32 | /28 → 32−28 = 4 → 2⁴ = 16 | /30 → 32−30 = 2 → 2² = 4

Podział nierówny — VLSM (Variable Length Subnet Mask)

VLSM = każda podsieć może mieć inny rozmiar.
Używasz tego, gdy różne działy/lokalizacje potrzebują różnej liczby adresów. Nie marnujesz adresów.

Złota zasada VLSM: zawsze zaczynaj od największej podsieci, a kończ na najmniejszej.

📌 Przykład: sieć 10.0.0.0/24, do podziału na:

Dział A: 50 hostów

Dział B: 25 hostów

Dział C: 10 hostów

Połączenie routerów: 2 hosty

Krok 1 — dobierz maski (znajdź najmniejszą potęgę 2 większą niż hosty+2):

• 50 hostów → potrzebujesz min. 52 adresy → 2⁶=64 → maska /26 (62 hosty ✓)
• 25 hostów → potrzebujesz min. 27 → 2⁵=32 → maska /27 (30 hostów ✓)
• 10 hostów → potrzebujesz min. 12 → 2⁴=16 → maska /28 (14 hostów ✓)
• 2 hosty → potrzebujesz min. 4 → 2²=4 → maska /30 (2 hosty ✓)

Krok 2 — przydziel adresy od początku, po kolei (od największej!):

Podsieć	Maska	Adres sieci	Zakres hostów	Broadcast	Użyte/Dostępne
Dział A	`/26`	`10.0.0.0`	10.0.0.1 – 10.0.0.62	10.0.0.63	50/62
Dział B	`/27`	`10.0.0.64`	10.0.0.65 – 10.0.0.94	10.0.0.95	25/30
Dział C	`/28`	`10.0.0.96`	10.0.0.97 – 10.0.0.110	10.0.0.111	10/14
Link routerów	`/30`	`10.0.0.112`	10.0.0.113 – 10.0.0.114	10.0.0.115	2/2

🟢 Użyto łącznie 116 adresów z 256. FLSM (równy podział) zużyłby co najmniej 4×64=256 — czyli całą sieć bez możliwości rozbudowy!

FLSM vs VLSM — kiedy co stosować?

✅ FLSM — podział równy

Kiedy używać: Proste sieci, wszystkie działy mają podobną liczbę urządzeń.

Zalety: Łatwy w obliczeniach i zarządzaniu.
Wady: Marnuje adresy IP gdy działy są różnej wielkości.

⚡ VLSM — podział nierówny

Kiedy używać: Firmy z różnymi działami, oszczędzanie puli adresowej.

Zalety: Brak marnowania adresów, elastyczne dopasowanie.
Wady: Trudniejszy w konfiguracji, wymaga starannego planowania.

🧮 Kalkulator podsieci (FLSM)

Adres sieci (np. 192.168.1.0)

Prefiks / maska (np. 24)

Liczba podsieci

⚠ Częste błędy egzaminacyjne:
• Adres sieci i broadcast NIE są hostami — zawsze odejmuj 2 od puli.
• /32 = jeden konkretny host (np. loopback), /31 = point-to-point (tylko 2 adresy, specjalny przypadek).
• Przy VLSM zawsze sortuj wymagania od największego do najmniejszego zanim zaczniesz przydzielać.
• Maska 255.255.255.0 = /24, NIE /32 — nie myl długości z wartością.

Adresy IPv6

128-bitowy następca IPv4. Zamiast kropek używa dwukropków i cyfr szesnastkowych. Na egzaminie musisz znać typy adresów i ich zakresy.

Budowa adresu IPv6

IPv6 ma 128 bitów zapisanych jako 8 grup po 4 cyfry hex, rozdzielonych dwukropkami:

2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334

Skracanie zapisu — dwie zasady:
• Wiodące zera w grupie można opuścić: 0db8 → db8, 0000 → 0
• Jedną ciągłą serię zer można zastąpić :: (tylko raz w adresie!)

Przykład: 2001:0db8:0000:0000:0000:0000:0000:0001 → 2001:db8::1

Typy adresów IPv6

Typ	Prefiks / zakres	Odpowiednik IPv4	Po ludzku
Loopback	`::1/128`	`127.0.0.1`	Adres własny komputera — "ja sam". Służy do testowania stosu sieciowego bez wysyłania czegokolwiek w sieć.
Nieokreślony (unspecified)	`::/128`	`0.0.0.0`	Adres "jeszcze nie wiem jaki mam". Używany przez urządzenie zanim dostanie adres, np. podczas DHCPv6.
Link-Local	`fe80::/10`	`169.254.x.x` (APIPA)	Automatycznie generowany na każdym interfejsie. Działa tylko w obrębie jednego segmentu sieci (nie jest routowany). Generowany z adresu MAC.
Unique Local (ULA)	`fc00::/7` (`fc00::` lub `fd00::`)	Prywatne (RFC 1918): 10.x, 172.16–31.x, 192.168.x	Prywatne adresy IPv6 — do użytku w sieciach lokalnych, nie wychodzą do Internetu. `fd` = losowo generowane (najczęstsze).
Global Unicast (GUA)	`2000::/3` (zaczyna się od `2` lub `3`)	Publiczne IP	Publiczne adresy IPv6 — routowane globalnie przez Internet. Przydzielane przez ISP lub IANA. Np. `2001:db8::` to zakres zarezerwowany dla dokumentacji.
Multicast	`ff00::/8` (zaczyna się od `ff`)	224.0.0.0/4 (klasa D)	Jeden nadawca → wielu odbiorców. Zamiast broadcast, IPv6 używa wyłącznie multicast. Różne grupy mają różne adresy ff.
Anycast	Z puli unicast (brak osobnego prefiksu)	Brak bezpośredniego odpowiednika	Jeden adres przypisany do wielu urządzeń — pakiet trafia do najbliższego z nich (np. serwery DNS Cloudflare 1.1.1.1 używają anycast).
Solicited-Node Multicast	`ff02::1:ff00:0/104`	ARP broadcast	Zastępuje ARP w IPv6. Każde urządzenie nasłuchuje na swoim adresie solicited-node do rozwiązywania adresów MAC (NDP — Neighbor Discovery Protocol).

Ważne adresy multicast ff02::

Adres	Dla kogo
`ff02::1`	Wszystkie węzły na segmencie (all nodes)
`ff02::2`	Wszystkie routery na segmencie (all routers)
`ff02::5`	Routery OSPF
`ff02::6`	Wyznaczone routery OSPF (DR)
`ff02::9`	Routery RIPng
`ff02::a`	Routery EIGRP

IPv6 vs IPv4 — różnice na egzamin

IPv4

• 32 bity, ~4,3 mld adresów
• Zapis dziesiętny z kropkami
• Ma broadcast
• ARP do rozwiązywania MAC
• NAT konieczny (mało adresów)
• Nagłówek: 20–60 bajtów (zmienny)

IPv6

• 128 bitów, 340 undecylionów adresów
• Zapis szesnastkowy z dwukropkami
• Brak broadcast — tylko multicast i anycast
• NDP (Neighbor Discovery Protocol) zamiast ARP
• NAT zbędny (każde urządzenie dostaje publiczny IP)
• Nagłówek: 40 bajtów (stały — szybsze przetwarzanie)

⚠ Częste błędy egzaminacyjne:
• :: można użyć tylko raz w adresie — inaczej nie wiadomo ile zer kryje każde ::.
• IPv6 nie ma broadcast — zamiast niego jest multicast ff02::1.
• Link-Local (fe80::) jest nierutowalny — nie wyjdzie poza switch/router.
• Loopback IPv6 to ::1, a NIE 127.0.0.1 — to jest IPv4.

Pliki BAT (skrypty wsadowe Windows)

Plik .bat to lista poleceń CMD wykonywanych po kolei — automatyzacja bez programowania. Uruchamiasz dwuklikiem lub z linii poleceń.

Podstawowe polecenia w pliku .bat

Polecenie	Co robi	Przykład
`ECHO`	Wyświetla tekst w oknie CMD. `ECHO OFF` wyłącza wypisywanie samych poleceń (zalecane na początku skryptu). `ECHO ON` włącza z powrotem.	`ECHO Witaj!` `@ECHO OFF`
`@` (małpa)	Umieszczona przed poleceniem ukrywa wypisanie tylko tego jednego wiersza. `@ECHO OFF` — klasyczne otwarcie każdego pliku .bat.	`@ECHO OFF`
`REM`	Komentarz — nie wykonuje się, służy tylko do opisu kodu.	`REM To jest komentarz`
`PAUSE`	Zatrzymuje skrypt i czeka na naciśnięcie dowolnego klawisza. Przydatne na końcu, żeby okno CMD się nie zamknęło od razu.	`PAUSE`
`CLS`	Czyści okno CMD (clear screen).	`CLS`
`CD`	Zmienia bieżący katalog (Change Directory). `CD ..` — wróć poziom wyżej.	`CD C:\Users\Jan`
`MD` / `MKDIR`	Tworzy nowy folder.	`MD C:\Backup`
`RD` / `RMDIR`	Usuwa folder. `/S` = usuń z zawartością, `/Q` = bez pytania.	`RD /S /Q C:\Temp`
`COPY`	Kopiuje plik(i). Obsługuje `*` (wildcard). `/Y` = nadpisuj bez pytania.	`COPY C:\src\*.txt D:\dst\`
`XCOPY`	Rozszerzona kopia — kopiuje całe drzewa katalogów. Ważne przełączniki: `/S` (podkatalogi), `/E` (też puste), `/Y` (bez pytania), `/I` (traktuj cel jako folder).	`XCOPY C:\Dane D:\Kopia /S /E /Y`
`MOVE`	Przenosi plik(i) lub zmienia nazwę folderu.	`MOVE C:\a.txt D:\`
`DEL` / `ERASE`	Usuwa pliki. `/F` = wymuś, `/Q` = bez pytania, `/S` = też w podfolderach.	`DEL /Q C:\Temp\*.tmp`
`RENAME` / `REN`	Zmienia nazwę pliku lub folderu.	`REN stara.txt nowa.txt`
`DIR`	Wyświetla zawartość katalogu. `/B` = samo nazwy, `/S` = rekurencyjnie.	`DIR C:\ /B`
`TYPE`	Wyświetla zawartość pliku tekstowego w CMD.	`TYPE log.txt`
`SET`	Tworzy lub wyświetla zmienną środowiskową. Dostęp do zmiennej: `%NAZWA%`.	`SET sciezka=C:\Dane` `ECHO %sciezka%`
`IF`	Warunek. Warianty: `IF EXIST plik`, `IF %zmienna%==wartość`, `IF ERRORLEVEL n`.	`IF EXIST plik.txt ECHO jest!`
`FOR`	Pętla. `FOR %i IN (lista) DO polecenie`. W pliku .bat używasz `%%i` (dwa procenty).	`FOR %%f IN (*.txt) DO COPY %%f D:\`
`GOTO` / `:etykieta`	Skacze do etykiety w skrypcie. `GOTO :EOF` = skocz na koniec.	`GOTO koniec` `:koniec`
`CALL`	Wywołuje inny plik .bat lub podprogram w tym samym skrypcie i wraca po zakończeniu.	`CALL inne.bat`
`EXIT`	Kończy skrypt (lub zamyka CMD). `EXIT /B` = wyjdź tylko z bieżącego skryptu.	`EXIT /B 0`
`TIMEOUT`	Czeka podaną liczbę sekund. `/NOBREAK` = ignoruje klawisze.	`TIMEOUT /T 5 /NOBREAK`
`START`	Uruchamia program lub plik w nowym oknie/procesie.	`START notepad.exe`
`TASKKILL`	Zamyka proces po nazwie (`/IM`) lub PID (`/PID`). `/F` = wymuś.	`TASKKILL /IM notepad.exe /F`
`NET USE`	Mapuje dysk sieciowy lub odłącza. Przydatne do kopiowania przez sieć.	`NET USE Z: \\serwer\udział`
`>` i `>>`	Przekierowanie wyjścia: `>` nadpisuje plik, `>>` dopisuje na koniec.	`DIR C:\ > lista.txt` `ECHO log >> log.txt`

Kopiowanie z jednego archiwum (folderu) do drugiego

Przykład 1 — XCOPY z zachowaniem podfolderów

@ECHO OFF
REM Kopiuje całą zawartość C:\Archiwum1 do D:\Archiwum2
REM /S = kopiuj podfoldery (z plikami)
REM /E = kopiuj też puste podfoldery
REM /Y = nie pytaj o nadpisanie
REM /I = jeśli cel nie istnieje, traktuj jako folder

XCOPY "C:\Archiwum1" "D:\Archiwum2" /S /E /Y /I
ECHO Kopiowanie zakonczone!
PAUSE

Przykład 2 — XCOPY tylko pliki określonego typu

@ECHO OFF
REM Kopiuje tylko pliki .txt z C:\Archiwum1 do D:\Archiwum2
XCOPY "C:\Archiwum1\*.txt" "D:\Archiwum2\" /Y
ECHO Gotowe.
PAUSE

Przykład 3 — ROBOCOPY (nowszy, bardziej niezawodny)

@ECHO OFF
REM ROBOCOPY — przeznaczony właśnie do backupów i kopii katalogów
REM /MIR = pełne lustrzane odbicie (usuwa też to czego nie ma w źródle)
REM /E   = kopiuj wszystkie podfoldery (też puste)
REM /LOG = zapisz log do pliku

ROBOCOPY "C:\Archiwum1" "D:\Archiwum2" /E /LOG:kopia.log
ECHO Synchronizacja zakonczona.
PAUSE

Schemat typowego pliku .bat

@ECHO OFF
REM ===========================
REM Nazwa: skrypt.bat
REM Autor: Jan Kowalski
REM Opis:  Przykładowy skrypt
REM ===========================

SET zrodlo=C:\Dane
SET cel=D:\Backup

IF NOT EXIST "%cel%" (
    MD "%cel%"
    ECHO Utworzono folder docelowy.
)

XCOPY "%zrodlo%" "%cel%" /S /E /Y /I

IF %ERRORLEVEL%==0 (
    ECHO SUKCES: Kopia wykonana.
) ELSE (
    ECHO BLAD: Cos poszlo nie tak! Kod bledu: %ERRORLEVEL%
)

PAUSE
EXIT /B 0

⚠ Ważne do zapamiętania:
• Zawsze zaczynaj od @ECHO OFF — inaczej CMD wypisuje każdą linię przed wykonaniem.
• W pliku .bat w pętli FOR używasz %%i (dwa procenty), w CMD wpisujesz ręcznie tylko %i.
• Ścieżki ze spacjami zawsze bierz w cudzysłów: "C:\Moje Dokumenty".
• XCOPY a COPY: COPY nie kopiuje podfolderów — do katalogów zawsze używaj XCOPY lub ROBOCOPY.

Standardy Ethernet (100Base-T i inne)

Nazwy standardów Ethernet wyglądają dziwnie, ale są logiczne — każda część nazwy coś znaczy. Na egzaminie padają pytania o prędkość, medium i maksymalny zasięg.

Jak czytać nazwę standardu Ethernet?

Format: [prędkość]Base-[medium/zasięg]

Przykład: 100Base-TX
• 100 = prędkość w Mb/s (tu: 100 Mb/s)
• Base = baseband — jeden sygnał na całe medium (prawie zawsze Base; "Broad" = broadband, dziś rzadki)
• T = Twisted pair — skrętka miedziana | F = Fiber — światłowód | C = Coax — koncentryczny | liczba = max zasięg w setkach metrów lub kod medium

Dodatkowe litery: X = kodowanie 4B/5B lub 8B/10B | S = short wavelength (krótkofalowy) | L = long wavelength | E = extended range

Wszystkie ważne standardy Ethernet

Standard	Prędkość	Medium	Max zasięg	Kabel / uwagi
`10Base-2`	10 Mb/s	Koncentryczny (cienki)	185 m	RG-58, topologia magistrali, złącza BNC. Historyczny — "Thinnet".
`10Base-5`	10 Mb/s	Koncentryczny (gruby)	500 m	RG-8, złącza AUI/DIX, bardzo stary. "Thicknet".
`10Base-T`	10 Mb/s	Skrętka UTP	100 m	Kat. 3 lub wyżej, złącza RJ-45, topologia gwiazdy.
`10Base-F`	10 Mb/s	Światłowód	2000 m	Połączenia między budynkami na 10 Mb/s.
`100Base-TX`	100 Mb/s	Skrętka UTP/STP	100 m	Kat. 5e lub wyżej, RJ-45, 2 pary, Fast Ethernet. Najpopularniejszy z 100M.
`100Base-T4`	100 Mb/s	Skrętka UTP kat. 3	100 m	Używa 4 par (stąd T4). Pozwalało na Fast Ethernet po starym okablowaniu kat. 3. Dziś martwy standard.
`100Base-FX`	100 Mb/s	Światłowód wielomodowy	412 m (half) / 2000 m (full duplex)	Fast Ethernet po światłowodzie. Złącza SC lub ST.
`1000Base-T`	1 Gb/s	Skrętka UTP	100 m	Kat. 5e lub wyżej, 4 pary, RJ-45. Gigabit Ethernet — standard domowy i biurowy dziś.
`1000Base-SX`	1 Gb/s	Światłowód wielomodowy	550 m	Laser krótkofalowy (850 nm). Złącza SC/LC.
`1000Base-LX`	1 Gb/s	Światłowód jedno/wielomodowy	550 m (MM) / 5000 m (SM)	Laser długofalowy (1310 nm). Do połączeń między budynkami.
`1000Base-CX`	1 Gb/s	Kabel miedziany (twinax)	25 m	Bardzo krótkie dystanse, np. w serwerowni między urządzeniami w szafie.
`10GBase-T`	10 Gb/s	Skrętka UTP/STP	100 m (kat. 6A) 55 m (kat. 6)	10-gigabitowy Ethernet po skrętce. Wymaga kat. 6 lub 6A, RJ-45.
`10GBase-SR`	10 Gb/s	Światłowód wielomodowy	300 m	Short Range, laser 850 nm. Centra danych.
`10GBase-LR`	10 Gb/s	Światłowód jednomodowy	10 000 m (10 km)	Long Range, laser 1310 nm. Połączenia WAN.
`10GBase-ER`	10 Gb/s	Światłowód jednomodowy	40 000 m (40 km)	Extended Range, laser 1550 nm. Bardzo długie trasy.

Skrótowy klucz do zapamiętania

Litera T = skrętka

T, TX, T4 → skrętka miedziana UTP/STP.
Zasięg zawsze 100 m niezależnie od prędkości.

Litera F/S/L = światłowód

F, FX, SX, LX, SR, LR → światłowód.
S/SR = krótki zasięg, L/LR = długi, E/ER = ekstremalny.

Liczba na początku

10 = 10 Mb/s, 100 = 100 Mb/s,
1000 = 1 Gb/s, 10G = 10 Gb/s,
25G / 40G / 100G = nowsze standardy.

⚠ Częste błędy egzaminacyjne:
• 100Base-TX wymaga kat. 5e (lub wyżej) — NIE kat. 3 (to jest 100Base-T4).
• Zasięg skrętki to zawsze 100 m bez względu na prędkość (10/100/1000 Mb/s).
• 1000Base-T używa wszystkich 4 par, a 100Base-TX tylko 2 par.
• "Base" w nazwie = baseband = jeden kanał. Nie myl z "Broad" (broadband — wielokanałowy, historyczny).